Przejdź do głównej treści

Instytut Języka Polskiego PAN

23-25 października 2026 r.

Międzynarodowa Konferencja Naukowa

200 lat polonistyki na Uniwersytecie Lwowskim (1826–2026).
Tradycje i perspektywy badań polonistycznych

Wybrane sylwetki polonistów lwowskich do 1939 roku

Antoni Małecki. Źródło: Wikipedia

Antoni Małecki

Antoni Józef Małecki (1821–1913) – polonista, językoznawca, historyk literatury, historyk średniowiecza. W latach 1856–1874 był profesorem Uniwersytetu Lwowskiego, pionierem naukowych metod badania historii literatury oraz jednym z głównych organizatorów wprowadzenia języka polskiego do procesu dydaktycznego na Uniwersytecie Lwowskim.

Urodził się 16 lipca 1821 roku we wsi Objezierze w powiecie obornickim (obecnie województwo wielkopolskie). Ukończył Gimnazjum św. Marii Magdaleny w Poznaniu (1841). Wyższe wykształcenie zdobył na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Berlińskiego (1841–1844), gdzie studiował filologię klasyczną, slawistykę, filozofię i historię. Słuchał wykładów Karla Ludwiga Micheleta (1801–1893) oraz Leopolda von Rankego (1795–1886). Był zwolennikiem idei „filozofii narodowej”, którą propagowali Karol Libelt (1807–1875), August Cieszkowski (1814–1894) oraz Bronisław Trentowski (1808–1869).

Stopień doktora uzyskał na Uniwersytecie Berlińskim w 1844 roku na podstawie pracy O starej akademii (De academia vetere), poświęconej szkole filozoficznej Platona. W latach 1845–1849 wykładał język łaciński, grecki i polski oraz historię w Gimnazjum św. Marii Magdaleny w Poznaniu. W latach 1850–1852 był profesorem nadzwyczajnym filologii klasycznej na Uniwersytecie Jagiellońskim, z którego został usunięty z powodu protestu przeciwko wprowadzeniu języka niemieckiego do szkolnictwa średniego. W czerwcu 1853 roku otrzymał nakaz policyjny opuszczenia Krakowa. Udał się do Poznania, gdzie przez pewien czas wykładał język polski w szkole realnej. W latach 1854–1856 był profesorem filologii klasycznej na Uniwersytecie w Innsbrucku.

Kierownictwo Katedry Języka i Literatury Polskiej na Uniwersytecie Lwowskim objął w sierpniu 1856 roku. Kierował katedrą jako profesor nadzwyczajny w latach 1856–1865 oraz jako profesor zwyczajny w latach 1865–1874. Był dziekanem Wydziału Filozoficznego w roku akademickim 1865/1866 oraz rektorem Uniwersytetu Lwowskiego w roku akademickim 1872/1873.

Brał aktywny udział w życiu społeczno‑politycznym i kulturalnym. Aktywnie wspierał polonizację Uniwersytetu Lwowskiego oraz wprowadzenie języka polskiego do procesu nauczania. Od 1864 roku był członkiem Rady Szkolnej w Wiedniu, a w kolejnych latach jednym z organizatorów i aktywnym członkiem Krajowej Rady Szkolnej w Galicji. Pełnił obowiązki zastępcy kuratora Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie w latach 1869–1872. Był członkiem Rady Miejskiej we Lwowie (1871–1892) oraz posłem do Sejmu Krajowego Galicji (1876–1889). Należał do współzałożycieli lwowskiego stowarzyszenia kulturalno‑oświatowego „Macierz Polska” (1882) i był przewodniczącym jego Rady Wykonawczej w latach 1882–1893. W 1891 roku został honorowym obywatelem Lwowa.

Małecki zajmował się kilkoma dziedzinami nauki: językoznawstwem polskim, historią polskiego romantyzmu oraz historią Polski w okresie średniowiecza. W 1863 roku opublikował dwie gramatyki języka polskiego: Gramatykę języka polskiego większą (Lwów, 1863) oraz Gramatykę języka polskiego mniejszą dla użytku gimnazjów i szkół realnych ułożoną (Lwów, 1863). Gramatyk szkolnych autorstwa Małeckiego używano jako podręczników przez ponad pół wieku, aż do 1923 roku. Do innych najważniejszych prac Małeckiego należą: Juliusz Słowacki, jego życie i dzieła w stosunku do współczesnej epoki (T. 1–2. Lwów, 1866–1867), Co rozumieć o runach słowiańskich i autentyczności napisów na mikorzyńskich kamieniach (Poznań, 1872), Panowanie Bolesława Krzywoustego (Lwów, 1873), Gramatyka historyczno‑porównawcza języka polskiego (Lwów, 1879), Jana Kochanowskiego młodość (Kraków, 1884), Studia heraldyczne (T. 1–2. Lwów, 1890). Pośmiertnie wydano książkę: Od antyku do romantyzmu (Warszawa, 1979). Ogromne znaczenie dla historii literatury polskiej miało wprowadzenie przez Małeckiego do obiegu naukowego znacznej części spuścizny epistolarnej oraz nieznanych utworów Juliusza Słowackiego, których rękopisy przechowywano w archiwum krewnych poety – Teofila (1798–1865) i Hersylii Januszewskich (1805–1872). Na podstawie tych materiałów Małecki przygotował do druku i opublikował Pisma pośmiertne Słowackiego (Lwów, 1866).

Najbardziej znanym uczniem i wychowankiem Małeckiego na Uniwersytecie Lwowskim był Roman Pilat (1846–1906).

Zmarł 7 października 1913 roku we Lwowie.

Literatura:

Gubrynowicz Bronisław. Antoni Małecki (1821–1913). Lwów, 1920; Halecki Oskar. Antoni Małecki jako badacz dziejów piastowskich // Kwartalnik Historyczny. 1914. R. 28. Z. 1. S. 1–26; Kleiner Juliusz. Antoni Małecki // Sztychy. Wyd 2. Lwów, 1933; Skręt Rościsław. Małecki Antoni // Polski Słownik Biograficzny. T. 19/1, red. Emanuel Rostworowski. Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk, 1974. S. 431–435; Maślanka Julian. Antoni Małecki jako historyk literatury polskiej // Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. 1988. № 850; Галенко Іраїда. Внесок професора Антоні Малецького в розвиток славістики // Проблеми слов’янознавства. 2003. Вип. 53. С. 39–57; Kozyckyj Andrij. 190 lat historii katedr filologii polskiej na Uniwersytecie Lwowskim // Postscriptum Polonistyczne. Pόłrocznik Szkoły Języka i Kultury Polskiej Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Katowice, 2009. № 1 (3). S. 213–226; Козицький Андрій, Кравчук Алла. Полоністика у Львівському університеті // Наукові зошити історичного факультету. Львівський національний університет імені Івана Франка. Вип. 10. Львів, 2009. С. 13–35; Adamski Maciej. Antoniego Małeckiego „Juliusz Słowacki” w stosunku do współczesnej epoki – studium z historii literaturoznawstwa” // Słupskie Prace Filologiczne. Seria Filologia Polska. (2010). 8. S. 37–44; Кравчук Алла. Малецький Антоній Юзеф // Енциклопедія Львівсього університету. Т. 2. Львів, 2014. С. 87; Lesiakowski Andrzej Piotr. „Gramatyka języka polskiego większa” Antoniego Małeckiego – gramatyka, która wprowadziła metodę historyczno‑porównawczą do polskich badan nad językiem // Poradnik Językowy. (2018). 6. S. 103–109; Grzęda Ewa. Filologia polska – literaturoznawstwo na Uniwersytecie Lwowskim do 1914 r. // Dzieje humanistyki lwowskiej 1661–1946 (z dwona interaktywnymi inwentarzami). T. 1. Nauki filologiczne. Pod red. Anny Dąbrowskiej i Heleny Masztalerz. Wrocław, 2025. S. 67–98. Publikacja dostępna: https://repozytorium.uni.wroc.pl; Dąbrowska Anna, Burzyńska‑Kamieniecka Anna. Filologia polska – językoznawstwo na Uniwersytecie Lwowskim // Dzieje humanistyki lwowskiej 1661–1946 (z dwona interaktywnymi inwentarzami). T. 1. Nauki filologiczne. Pod red. Anny Dąbrowskiej i Heleny Masztalerz. Wrocław, 2025. S. 145–196. Publikacja dostępna: https://repozytorium.uni.wroc.pl 

Alla Kravchuk