4 listopada 1817 roku cesarz Cesarstwa Austriackiego Franciszek I podpisał reskrypt w sprawie utworzenia na Uniwersytecie Lwowskim katedry polonistycznej. Katedra Języka i Literatury Polskiej rozpoczęła działalność dopiero w 1826 roku, gdy 9 stycznia, w wyniku otwartego konkursu, na stanowisko profesora (kierownika) katedry został mianowany Mikołaj Michalewicz (1792–1846), Rusin (Ukrainiec) z pochodzenia, absolwent Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu Lwowskiego. Stanowisko to Michalewicz uzyskał dzięki protekcji księcia Henryka Lubomirskiego (1777–1850) oraz hrabiego Józefa Maksymiliana Ossolińskiego (1748–1826), u których wcześniej pracował jako bibliotekarz. W latach 1826–1844 Michalewicz wykładał na Uniwersytecie Lwowskim historię literatury polskiej, gramatykę języka polskiego, a przez pewien czas również stylistykę i retorykę. W latach 1840–1843 przygotowywał materiały do gramatyki historycznej języka polskiego, której jednak nie opublikował.

Wykłady Michalewicza cieszyły się umiarkowaną popularnością – w 1843 roku na jego kurs z historii literatury polskiej zapisał się zaledwie jeden student. W listopadzie 1844 roku Michalewicz poważnie zachorował, co zmusiło go do rezygnacji z nauczania.

Po odejściu Michalewicza z uczelni obowiązki profesora Katedry Języka i Literatury Polskiej przejął Jan Kanty Szlachtowski (1816–1871), kolejny absolwent Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu Lwowskiego, który pod koniec 1847 roku uzyskał nominację na profesora nadzwyczajnego. Prowadził zajęcia z literatury polskiej, historii wymowy oraz polskiej poezji. Stanowisko uniwersyteckie Szlachtowski łączył z funkcją kustosza Zakładu Naukowego im. Ossolińskich. Na łamach  „Czasopisma Biblioteki Ossolińskich” oraz „Pamiętnika Literackiego” publikował artykuły z zakresu historii literatury polskiej, historii sztuki i filozofii. Podczas Wiosny Ludów (1848) we Lwowie Szlachtowski zezwolił na wykorzystanie drukarni Zakładu Ossolińskich do wydawania ulotek pozarządowych, co naraziło go na konflikt z władzami. Z powodów politycznych 30 marca 1852 roku został zwolniony z uniwersytetu; w latach 1852–1856 katedra nie funkcjonowała.  

W sierpniu 1856 roku Katedrę Języka i Literatury Polskiej objął Antoni Józef Małecki (1821–1913), absolwent Uniwersytetu Berlińskiego, sprowadzony do Lwowa z inicjatywy ministra oświaty Cesarstwa Austriackiego, hrabiego Leopolda von Thun und Hohenstein (1811–1888). Zanim Małecki przybył do Lwowa, wykładał na uniwersytetach w Krakowie (1850–1852) i Innsbrucku (1854–1856). W latach 1856–1865 zajmował na Uniwersytecie Lwowskim stanowisko profesora nadzwyczajnego, a w latach 1865–1873 – profesora zwyczajnego. Prowadził intensywne badania z zakresu językoznawstwa, historii polskiego romantyzmu oraz historii Polski w okresie średniowiecza. Monografia o Juliuszu Słowackim pióra Małeckiego (1866–1867) na długie lata wyznaczyła standard w dziedzinie biografii literackich. Wprowadził do obiegu naukowego nowe źródła do badania życia i twórczości Słowackiego, a także opublikował nieznane wcześniej utwory pisarza. Stworzył również dwa podręczniki gramatyki języka polskiego, które doczekały się wielu wznowień i były używane w gimnazjach oraz szkołach realnych w Galicji przez ponad pół wieku.

Małecki wniósł istotny wkład w polonizację procesu dydaktycznego na Uniwersytecie Lwowskim. Po podjęciu pracy w tej uczelni zastrzegł sobie prawo do prowadzenia wykładów w języku polskim. Dzięki staraniom Małeckiego oraz kilku innych profesorów Uniwersytetu Lwowskiego idea używania języka polskiego w dydaktyce zyskiwała coraz większą popularność i ostatecznie została oficjalnie przyjęta w latach 70. XIX wieku. Wyrazem uznania było wybranie Małeckiego w 1871 roku na rektora uczelni – jako pierwszego świeckiego rektora pochodzenia polskiego. U szczytu kariery naukowej, w 1873 roku, Małecki zrezygnował z kierowania katedrą, rekomendując na to stanowisko swojego ucznia Romana Pilata (1846–1906).

Pilat, który przez trzy dekady kierował Katedrą Języka i Literatury Polskiej na Uniwersytecie Lwowskim, zasłużył sobie na miano twórcy „lwowskiej szkoły polonistycznej”. Stał się pionierem stosowania metod filologicznych w badaniach literaturoznawczych, włożył wiele wysiłku w unowocześnienie procesu dydaktycznego, a w latach 1874–1875 jako pierwszy na Uniwersytecie Lwowskim wprowadził do programu nauczania zajęcia seminaryjne. Pilat cieszył się zasłużonym autorytetem w środowisku kulturalnym, przyjaźnił się m.in. z Augustem Bielowskim (1806–1876) i Wincentym Polem (1807–1872). W 1886 roku współtworzył we Lwowie Towarzystwo Literackie im. A. Mickiewicza i został jego pierwszym przewodniczącym. W latach 1887–1902 pełnił funkcję redaktora naczelnego organu towarzystwa – czasopisma „Dzienniki Towarzystwa Literackiego im. A. Mickiewicza”.

Pilat rozpoczął pracę na Uniwersytecie Lwowskim jako docent prywatny już w styczniu 1872 roku, następnie od 1874 roku pełnił obowiązki profesora Katedry Języka i Literatury Polskiej, od 1876 roku był profesorem nadzwyczajnym, a od 1879 – profesorem zwyczajnym. Wychował plejadę polonistów, z których część była później zatrudniona na Uniwersytecie Lwowskim: Franciszek Konarski (1857–1907), Bronisław Gubrynowicz (1870–1933), Wiktor Hahn (1871–1959), Konstanty Wojciechowski (1872–1924), Eugeniusz Kucharski (1880–1952), Marian Szyjkowski (1883–1952).

Ze względu na stan zdrowia, w 1904 roku Pilat zrezygnował z pracy na uniwersytecie, rekomendując na stanowisko kierownika Katedry Języka i Literatury Polskiej swojego ucznia Wilhelma Adolfа Bruchnalskiego (1859–1938), który już od 1900 roku pracował tu jako docent prywatny. W 1904 roku Bruchnalski został profesorem nadzwyczajnym, a trzy lata później  – profesorem zwyczajnym. Jego badania obejmowały historię literatury staropolskiej oraz literatury romantyzmu, zwłaszcza twórczość Adama Mickiewicza, a także historię polskiego dziennikarstwa i życia kulturalnego w Galicji w XIX wieku. Bruchnalski pracował na Uniwersytecie Lwowskim do 1931 roku.

Na początku XX wieku na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Lwowskiego powołano drugą katedrę polonistyczną – Katedrę Historii Literatury Polskiej, mianując 28 września 1903 roku jej kierownikiem i profesorem nadzwyczajnym Piotra Chmielowskiego (1848–1904), absolwenta Szkoły Głównej w Warszawie oraz  Uniwersytetu w Lipsku. W latach 1882–1887 był on redaktorem wpływowego warszawskiego czasopisma „Ateneum”, opublikował również szereg prac z zakresu literaturoznawstwa. Chmielowski zmarł jednak przedwcześnie 22 kwietnia 1904 roku.

Nowym kierownikiem Katedry Historii Literatury Polskiej w sierpniu 1904 roku został Józef Henryk Kallenbach (1861–1929), absolwent Uniwersytetu Jagiellońskiego. Doświadczenie dydaktyczne zdobywał na Uniwersytecie Jagiellońskim (1888) oraz na Uniwersytecie we Fryburgu (1889–1901). Kierował Katedrą Historii Literatury Polskiej Uniwersytetu Lwowskiego w latach 1904–1914, a następnie w latach 1916–1919. Kallenbach wprowadził do obiegu naukowego wiele dokumentów archiwalnych związanych z wileńskim okresem życia Mickiewicza. Podczas pracy na Uniwersytecie we Lwowie opublikował obszerne monografie poświęcone twórczości Zygmunta Krasińskiego i Adama Mickiewicza oraz polskiej poezji pierwszej połowy XIX wieku; przygotował do druku i opublikował siedem tomów dzieł Mickiewicza oraz dwa tomy listów Krasińskiego do Augusta Cieszkowskiego.

W okresie gdy Kallenbach, korzystając z urlopu naukowego, wyjechał do Warszawy w celu prowadzenia badań naukowych, jego tymczasowym zastępcą na Uniwersytecie Lwowskim został Juliusz Kleiner (1886–1957), który od 1912 roku pracował na tej uczelni jako docent prywatny. Pełnił on obowiązki kierownika Katedry Historii Literatury Polskiej w latach 1915–1916, a także po 1919 roku, kiedy to Kallenbach ostatecznie opuścił Lwów.

W austriackim okresie dziejów Uniwersytetu Lwowskiego polonistyka rozwijała się nie tylko w ramach działalności Katedry Języka i Literatury Polskiej oraz Katedry Historii Literatury Polskiej, lecz także w utworzonej w 1888 roku katedrze slawistycznej – Zakładzie Porównawczej Filologii Języków Słowiańskich, Literatury i Sztukі. Pierwszym kierownikiem tej katedry został znany slawista i etnolog Antoni Kalina (1846–1906), którego zainteresowania naukowe obejmowały również polonistykę. Zdobył gruntowne wykształcenie na uniwersytetach we Wrocławiu, Berlinie, Halle, Pradze, Belgradzie i Sankt Petersburgu. Opublikował pierwszy tom Historii języka polskiego (T. I.: Formy gramatyczne języka polskiego do końca XVIII w. Lwów, 1883) oraz opracowanie Mowa kaszubska jako narzecze języka polskiego (Warszawa, 1893). Kolejnym kierownikiem katedry slawistycznej po Kalinie został w 1908 roku Adam Kryński (1844–1932), który kierował nią do 1914 roku. Kryński zdobył wykształcenie w Szkole Wyższej w Warszawie oraz na Uniwersytecie w Lipsku, przez długi czas pracował w Warszawie, gdzie wraz z Janem Karłowiczem (1836–1903) i Władysławem Niedźwiedzkim (1849–1930) tworzył Słownik języka polskiego (Warszawa, 1900–1927). W latach 1917–1920 ostatnim w okresie austriackim Uniwersytetu Lwowskiego profesorem Katedry Języka Polskiego i Języków Słowiańskich (tak w tym czasie nazywała się katedra slawistyki) był znany slawista i dialektolog Kazimierz Nitsch (1874–1958).

W styczniu 1908 roku na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Lwowskiego utworzono, specjalnie dla wybitnego pisarza i tłumacza Jana Kasprowicza (1860–1926), Katedrę Literaturoznawstwa Porównawczego. Decyzja o zaproszeniu Kasprowicza do prowadzenia zajęć na uniwersytecie wynikała z jego osiągnięć i doświadczeń jako tłumacza. Kasprowicz rozpoczął pracę w maju 1909 roku. W latach 1909–1912 był profesorem nadzwyczajnym Uniwersytetu Lwowskiego, a w latach 1912–1923 – profesorem zwyczajnym.

Zatem na Uniwersytecie Franciszkańskim polonistykę reprezentowała jedna, a później dwie katedry polonistyczne. Ponadto badania w zakresie filologii polskiej rozwijane były w ramach Katedry Literaturoznawstwa Porównawczego oraz slawistycznej Katedry Języka Polskiego i Języków Słowiańskich (która nb. zawierała określenie „język polski” w swojej nazwie). Już pod koniec XIX wieku Uniwersytet Lwowski stał się renomowanym i uznawanym ośrodkiem badań polonistycznych oraz popularyzacji kultury polskiej. Największy wkład w rozwój polonistyki na Uniwersytecie Lwowskim w latach 1826–1918 wnieśli profesorowie Małecki, Pilat i Bruchnalski, którzy pracowali na uczelni przez długi czas. Oprócz nich na początku XX wieku na Uniwersytecie Lwowskim przez pewien czas pracowali znani badacze, których kariera naukowa była w większym stopniu związana z innymi ośrodkami uniwersyteckimi na ziemiach polskich: Chmielowski, Kallenbach, Kryński, Nitsch, Gubrynowicz, Hahn, Wojciechowski.

Alla Kravchuk