Wybrane sylwetki polonistów lwowskich do 1939 roku
Henryk Gaertner
Henryk Karol Gaertner (1892–1935) – polonista, językoznawca i literaturoznawca, badacz gramatyki historycznej języka polskiego, stylistyki oraz systemu deklinacji języka polskiego, profesor Uniwersytetu Lwowskiego w latach 1926–1935.
Urodził się 8 lipca 1892 roku w Krakowie. Ukończył Gimnazjum św. Anny w Krakowie (1910). Studiował filologię polską i klasyczną, a także psychologię na Wydziale Filozoficznym (1910–1916) oraz Wydziale Prawa (1917–1918) Uniwersytetu Jagiellońskiego. Był uczniem Jana Łosia (1860–1928). W listopadzie 1917 roku uzyskał w Krakowie stopień doktora na podstawie pracy Jan Dymitr Solikowski jako publicysta.
W latach 1916–1917 pracował jako nauczyciel w gimnazjach św. Anny i św. Jacka w Krakowie. W latach 1919–1923 był wykładowcą historii i stylistyki języka polskiego, a w latach 1923–1925 – profesorem nadzwyczajnym na Wydziale Humanistycznym Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Wykładał gramatykę historyczną języka polskiego oraz gramatykę języka staro‑cerkiewno‑słowiańskiego. W 1922 roku uzyskał habilitację na Uniwersytecie Jagiellońskim w dziedzinie literaturoznawstwa na podstawie pracy O zadaniach stylistyki. Równolegle z pracą w Lublinie, w latach 1922–1923 wykładał historię języka polskiego oraz stylistykę językową na Uniwersytecie Jagiellońskim.
Od marca 1926 roku pracował na Uniwersytecie Lwowskim. Był profesorem nadzwyczajnym (1926–1934) i zwyczajnym (1934–1935).
Gaertner zajmował się badaniem historii języka polskiego, zagadnieniami stylistyki, dialektologii, dydaktyki oraz kultury języka. Jest autorem 67 prac, w tym: O zadaniach stylistyki (Kraków, 1922), O szyku przymiotników (Lublin, 1924), Ćwiczenia słownikowe w szkole powszechnej (Lwów, 1927), Nauka o języku polskim. Wskazówki do samokształcenia ze słownikiem terminów gramatycznych i pomocniczych (Lwów, 1927), Poradnik gramatyczny. Najważniejsze prawidła i wskazówki gramatyczne z podaniem form nastręczających wątpliwości (Lwów–Warszawa, 1933). Z powodu przedwczesnej śmierci nie ukończył Gramatyki współczesnego języka polskiego, która w niekompletnej wersji została wydana pośmiertnie (Gramatyka współczesnego języka polskiego, Lwów–Warszawa, 1938; składała się z rozdziałów „Fonetyka”, „Semantyka” i „Deklinacja”; Gaertner nie zdążył ukończyć rozdziału poświęconego składni).
Był redaktorem czasopisma „Przegląd Szkolny” (1925), a także jednym z współzałożycieli czasopisma „Szkoła i Wiedza” (1926). Był ponadto współpracownikiem Komisji Językowej oraz Komisji Historii Literatury Polskiej Akademii Nauk. W latach 1926–1935 był członkiem Lwowskiego Towarzystwa Naukowego.
Wśród uczniów Gaertnera na Uniwersytecie Lwowskim byli znani językoznawcy: Stanisław Bąk (1900–1981), Stanisław Jodłowski (1902–1979), Zygmunt Rysiewicz (1911–1954), Karol Dejna (1911–2004), a także wybitny ukraiński poeta Bohdan‑Ihor Antonycz (1909–1937).
Zmarł 23 marca 1935 roku we Lwowie na gruźlicę.
Literatura:
Jodłowski Stanisław. Z żałobnej karty: Ś.p. Henryk Gaertner // Przegląd Pedagogiczny. 1935. R. 65. S. 181–182; Nitsch Kazimierz. Henryk Gaertner // Język Polski. 1935. Nr. 20. S. 42–45; Мельник Микола, Кравчук Алла. Ґертнер Генрик Кароль // Енциклопедія Львівського університету. Т. 1. Львів, 2011. С. 405; Dąbrowska Anna, Burzyńska‑Kamieniecka Anna. Filologia polska – językoznawstwo na Uniwersytecie Lwowskim // Dzieje humanistyki lwowskiej 1661–1946 (z dwona interaktywnymi inwentarzami). T. 1. Nauki filologiczne. Pod red. Anny Dąbrowskiej i Heleny Masztalerz. Wrocław, 2025. S. 145–196. Publikacja dostępna: https://repozytorium.uni.wroc.pl
Alla Kravchuk