Wybrane sylwetki polonistów lwowskich do 1939 roku
Tadeusz Lehr‑Spławiński
Tadeusz Lehr‑Spławiński (1891–1965) – slawista, polonista, badacz starożytności słowiańskiej, pochodzenia języków słowiańskich, etnogenezy Słowian, historii języka polskiego i ukraińskiego; profesor Uniwersytetu Lwowskiego w latach 1922–1929.
Urodził się 20 września 1891 roku w Krakowie. Ukończył III Gimnazjum im. Króla Jana Sobieskiego w Krakowie. Studiował filologię słowiańską i indoeuropeistykę na Uniwersytecie Jagiellońskim (1909–1913), gdzie uczęszczał na wykłady Jana Rozwadowskiego (1867–1935), Kazimierza Nitscha (1874–1958) i Jana Łosia (1860–1928). W latach 1913–1914 studiował w Wiedniu język staro‑cerkiewno‑słowiański oraz język serbsko‑chorwacki. W listopadzie 1913 roku obronił pracę doktorską na temat Studia nad akcentem pomorskim. Habilitował się na Uniwersytecie Jagiellońskim na podstawie pracy Ze studiów nad akcentem słowiańskim (1917). Pracował jako nauczyciel w gimnazjum w Zakopanem (1914–1918), następnie w gimnazjum w Krakowie. W latach 1919–1921 był profesorem na Uniwersytecie w Poznaniu. Stworzył w Poznaniu ośrodek studiów słowiańskich i założył czasopismo „Slavia Occidentalis”.
W styczniu 1922 roku został mianowany profesorem nadzwyczajnym w Katedrze Filologii Słowiańskiej Uniwersytetu Lwowskiego. W latach 1922–1929 jako profesor nadzwyczajny pełnił funkcję kierownika Katedry Filologii Słowiańskiej Uniwersytetu Lwowskiego. Wykładał język staro‑cerkiewno‑słowiański, a przez pewien czas także język ukraiński. Prowadził zajęcia z fonetyki, morfologii, składni i dialektologii języka polskiego.
31 maja 1925 roku w siedzibie Uniwersytetu Lwowskiego przewodniczył zebraniu założycielskiemu Polskiego Towarzystwa Językoznawczego; wszedł w skład pierwszego zarządu tego towarzystwa. W latach 1935–1936 stał na czele Polskiego Towarzystwa Jezykoznawczego. Był jednym z założycieli serii wydawniczej „Lwowska Biblioteka Slawistyczna”.
Pod koniec lat 20. XX wieku postanowił podjąć pracę na Uniwersytecie Jagiellońskim. Po odejściu z Uniwersytetu Lwowskiego w listopadzie 1929 roku Lehr‑Spławinski przeniósł się do Krakowa, gdzie do końca swojej kariery naukowej pracował jako profesor na Uniwersytecie Jagiellońskim (1929–1961), w tym w latach 1936–1938 jako dziekan Wydziału Filozoficznego. W 1938 roku został wybrany na rektora Uniwersytetu Jagiellońskiego. W listopadzie 1939 roku wraz z innymi profesorami Uniwersytetu Jagiellońskiego został aresztowany przez niemieckie władze okupacyjne. Do lutego 1940 roku przebywał w niemieckich więzieniach w Krakowie i Wrocławiu oraz w obozie koncentracyjnym Sachsenhausen. Po zwolnieniu z obozu zamieszkał w Krakowie, gdzie w czasie niemieckiej okupacji brał udział w tajnym nauczaniu. Po wojnie powrócił na stanowisko rektora Uniwersytetu Jagiellońskiego (1945–1946). Kierował Katedrą Filologii Słowiańskiej tej uczelni w latach 1945–1962 – aż do przejścia na emeryturę.
Jest autorem ponad 400 prac naukowych, z których ponad 70 opublikował w okresie pracy na Uniwersytecie we Lwowie. Zajmował się problematyką prajęzyka i praojczyzny Słowian, przeprowadzał diachroniczną i synchroniczną analizę dialektów słowiańskich, badał językowe i kulturowe powiązania między narodami słowiańskimi, a także akcent i intonację w językach słowiańskich. Poświęcał uwagę historii języka polskiego oraz pochodzeniu polskiego języka literackiego (był zwolennikiem teorii genezy wielkopolskiej). W okresie swojej działalności naukowej we Lwowie napisał następujące prace: Szczątki języka dawnych mieszkańców Rugii (1922), Zarys gramatyki języka staro‑cerkiewno‑słowiańskiego (1923), O dialektach prasłowiańskich (1929), Gramatyka połabska (1929). Już w okresie powojennym wspólnie z Zenonem Klemensiewiczem (1891–1969) i Stanisławem Urbańczykiem (1909–2001) opublikował Gramatykę historyczną języka polskiego (Warszawa, 1955), uznawaną za jedno z przełomowych dzieł w dziejach polskiego językoznawstwa.
Wśród uczniów Lehra‑Spławińskiego na Uniwersytecie we Lwowie byli: Stanisław Bąk (1900–1981), Bronisław Lindert (1904–1998), Janina Heydzianka‑Pilatowa (1899–1986), Stanisław Papierkowski (1906–1990).
Zmarł 17 lutego 1965 roku w Krakowie.
Literatura:
Klemensiewicz Zenon. Na dwie rocznice prof. Tadeusza Lehr‑Spławińskiego // Język Polski. 1951. R. 31. S. 193–196; Галенко Ираида. Славистическая тема в преподавательсткой деятельності Тадеуша Лер‑Сплавинского (львовский период) // Kontakty językowe polsko‑wschodniosłowiańskie. Rzeszów, 1995. S. 67–76; Галенко Іраїда. Тадеуш Лер‑Сплавінський і розвиток славістики у Львівському університеті // Проблеми слов’янознавства. 1996. Вип. 48. С. 144–151; Галенко Іраїда. Історія кафедри слов’янської філології Львівського університету (20-ті роки ХХ ст.) // Проблеми слов’янознавства. 1996. Вип. 49. С. 12–21; Rusek Jerzy. Tadeusz Lehr‑Spławiński 1891–1965 // Uniwersytet Jagiełłoński. Złota księga Wydziału Filologicznego, red. Jan Michalik, Wacław Walecki. Kraków, 2000. S. 446–457; Stieber Zdzisław. Tadeusz Lehr‑Spławiński jako slawista i polonista // Język Polski. 1962. Nr. 42. S. 17; Кравчук Алла. Лер‑Сплавінський Тадеуш // Енциклопедія Львівського університету. Т. 2. Львів, 2014. С. 34; Kozłowska Anna. Tadeusz Lehr‑Spławiński – przewodniczący w latach 1935–1937 // Różne języki – różne metodologię – jedno towarzystwo. W 100-lecie Polskiego Towarzystwa Językoznawczego, red. Anna Kozłowska, Tomasz Mika. Kraków, 2025. S. 101–103; Dąbrowska Anna, Burzyńska‑Kamieniecka Anna. Filologia polska – językoznawstwo na Uniwersytecie Lwowskim // Dzieje humanistyki lwowskiej 1661–1946 (z dwona interaktywnymi inwentarzami). T. 1. Nauki filologiczne. Pod red. Anny Dąbrowskiej i Heleny Masztalerz. Wrocław, 2025. S. 145–196. Publikacja dostępna: https://repozytorium.uni.wroc.pl
Alla Kravchuk