1 kwietnia 2004 roku na Narodowym Uniwersytecie Lwowskim im. Iwana Franki, w wyniku podziału Katedry Filologii Słowiańskiej, utworzono odrębną Katedrę Filologii Polskiej, której kierowniczką została Ałła Krawczuk (pełniła tę funkcję w latach 2004–2024). Powołanie samodzielnej jednostki organizacyjnej oznaczało nowy etap w rozwoju lwowskiej polonistyki, zarówno w wymiarze dydaktycznym, jak i naukowym. Do nowej jednostki przeszli: Ołeksandra (Łesia) Biłenʹka‑Swystowycz, Wasylʹ Chimjak, Jewhenija Czyrwa (1939–2022), Olʹha Huta, Ludmyła Petruchina (1951–2010), Ostap Sływynsʹkyj, Chrystyna Stelʹmach, Natalija Wus. W kolejnych latach grono pracowników zasiliły absolwentki lwowskiej polonistyki: Julija Dilʹna (Stefanyszyn), Iryna Frys, Ulana Jewczuk, Łesia Korolʹ, Oksana Łozynsʹka, Chrystyna Nikołajczuk, Oksana Ohoriłko, Julija Sahata, Iryna Szewczyk (Bundza), Ołesia Zadworniak (Sływynsʹka). Od 2024 roku funkcję kierowniczki katedry pełni dr Łozynsʹka, natomiast w skład katedry wchodzą: mgr Biłeńka‑Swystowycz, dr Bundza, dr Jewczuk, mgr Korolʹ, prof. Krawczuk, dr Nikołajczuk, mgr Sływynsʹka, dr Stefanyszyn, dr Stelʹmach. Zespół został ponadto uzupełniony o nowe wykładowczynie: dr Olʹha Fyłypecʹ, dr Ulana Łewko, mgr Olʹha Tuz, mgr Switłana Wynnyczenko i dr Nadija Zajaczkiwsʹka.

Nowsze badania językoznawcze w Katedrze Filologii Polskiej opierają się na obszernych bazach danych, przede wszystkim na korpusach tekstów. Oznacza to wyraźne przesunięcie od tradycyjnych metod analizy ku badaniom korpusowym. Uzyskane wyniki mają istotne zastosowanie praktyczne, zwłaszcza w glottodydaktyce języka polskiego i ukraińskiego.

Pod kierunkiem profesor Krawczuk stopień naukowy doktora w zakresie językoznawstwa polonistycznego uzyskało siedem polonistek lwowskich, a także dwie osoby z innych ośrodków: Andrij Mokłycia (Wołyński Uniwersytet Narodowy im. Łesi Ukrainki, 2006) oraz Marija Zelinsʹka (Państwowy Uniwersytet Pedagogiczny im. Iwana Franki w Drohobyczu, 2018).

Jednym z najważniejszych obszarów językoznawczych badań korpusowych lwowskiego ośrodka stała się frazeologia. Praca doktorska Sahatej Dynamiczne procesy we współczesnej frazeologii polskiej z komponentem animalistycznym (2013) ukazuje rozwój frazeologii animalistycznej i zachodzące w niej innowacje. Łozynsʹka w rozprawie Polska frazeologia kinematyczna określająca emocje: struktura, semantyka, funkcjonowanie (2014) analizowała innowacje frazeologiczne związane z gestami, mimiką i ruchami ciała. Nikołajczuk w doktoracie Struktura pola semantycznego polskiej frazeologii na oznaczenie okresów życia człowieka (2015) badała frazeologię odnoszącą się do poszczególnych okresów życia, wskazując m.in. na pozytywne konotacje określeń osób starszych. Stefanyszyn w pracy Innowacje frazeologiczne we współczesnej prozie polskiej (2016) zajęła się odstępstwami od skodyfikowanej normy frazeologicznej w tekstach literackich. Bundza w rozprawie Funkcjonowanie rzeczowników singularia tantum we współczesnym języku polskim (2019) analizowała użycia ich form liczby mnogiej, odnoszących się m.in. do uczuć i stanów człowieka.

Kolejnym kierunkiem badań jest funkcjonowanie polszczyzny na terenie Ukrainy. Ohoriłko analizowała struktury składniowe odbiegające od normy ogólnopolskiej w prasie wydawanej po polsku w Ukrainie (praca doktorska Specyfika składniowa tekstów współczesnej prasy polskojęzycznej w Ukrainie, 2014), a Zelinsʹka – kompetencję komunikacyjną uczniów polskich szkół sobotnich deklarujących polskie pochodzenie (doktorat i monografia Kompetencja komunikacyjna młodych użytkowników języka polskiego w zachodnich obwodach Ukrainy, 2018). Korolʹ badała problemy gramatyczne w polszczyźnie uczniów szkół z polskim językiem nauczania, ze szczególnym uwzględnieniem interferencji ukraińskiej. Krawczuk analizowała odstępstwa od normy ogólnopolskiej w polszczyźnie osób polskiego pochodzenia w Ukrainie oraz studentów i uczniów uczących się polskiego jako obcego, a także odstępstwa fleksyjne i składniowe oraz formy grzecznościowe w polskojęzycznej prasie ukraińskiej. Badania te dokumentują skutki polsko‑ukraińskiego kontaktu językowego i zróżnicowanie współczesnej polszczyzny w Ukrainie.

Obroniony w 2024 roku doktorat Fyłypecʹ Językowy autostereotyp Polaka i heterostereotyp Ukraińca w środowisku młodzieży akademickiej w Polsce (na materiale ankietowania z lat 2018–2020) przedstawia analizę wyobrażeń polskich studentów o Polakach i Ukraińcach, opartą na ponad dwóch tysiącach ankiet. Doktorantka Sływynsʹka finalizuje podobne metodologicznie badania poświęcone postrzeganiu władzy przez polskich studentów (Koncept „władza” we współczesnym środowisku studenckim Polski), oparte na ankietach ponad ośmiuset studentów siedmiu polskich uniwersytetów. Badania te poszerzają zainteresowania katedry o językowy obraz świata oraz mechanizmy kształtowania autostereotypów i heterostereotypów.

Badania literaturoznawcze pracowników Katedry Filologii Polskiej związane są przede wszystkim z literaturą współczesną. Frys, autorka pracy doktorskiej Neomitologizm twórczości prozatorskiej Tadeusza Nowaka (2009), analizowała mitologemy w twórczości pisarza, a później zajmowała się literaturą żydowską Lwowa. Ołesia Nachlik (Saczok) w doktoracie i monografii Ukraińska recepcja kulturowo‑aksjologiczna literatury polskiej XX wieku (2021) badała recepcję polskiej prozy artystycznej i eseistyki w Ukrainie, uwzględniając oryginały i przekłady ukraińskie. Jewczuk w doktoracie Pamięć historyczna w polskiej powieści końca XX – początku XXI wieku (2024) analizowała współczesny dyskurs pamięci historycznej i jego przemiany po 1989 roku. Badania Stelʹmach obejmują studia genderowe oraz polską literaturę i kulturę Lwowa. Łewko zajmuje się problematyką miasta w literaturze i nowych mediach і literaturą fantastyczną. Sływynsʹkyj rozwijał badania slawistyczne i polonistyczne, obejmujące m.in. komunikacyjne aspekty tekstu literackiego, antropologię literatury, politykę pamięci oraz polsko‑ukraińskie relacje literackie, szczególnie w kontekście wojny.

Osobnym kierunkiem są teoretyczne i praktyczne problemy przekładoznawstwa (Biłeńka‑Swystowycz, Bundza, Sływynsʹkyj, Stefanyszyn, Stelnmach, Wynnyczenko, Zajaczkiwsʹka). Pracownicy katedry są również współautorami lub redaktorami kilku słowników.

Dorobek naukowy językoznawców i literaturoznawców z Katedry Filologii Polskiej jest integralną częścią dorobku polonistyki światowej. Sprzyjają temu dostęp do dużych zdigitalizowanych baz danych oraz rozwój międzynarodowej wymiany naukowej. Szczególną wartość badań ukraińskich polonistów stanowi ich wielojęzyczność i znajomość dwóch kultur, umożliwiające pogłębioną analizę wzajemnych wpływów językowych i kulturowych oraz dostrzeżenie zjawisk nie zawsze oczywistych dla rodzimych użytkowników polszczyzny.

Katedra Filologii Polskiej stała się również ważnym ośrodkiem badań z zakresu glottodydaktyki polonistycznej w Ukrainie i poza jej granicami. Badano m.in. interferencje fonetyczne, fleksyjne, składniowe, słowotwórcze i leksykalne oraz błędy pragmatyczne w etykiecie językowej (Krawczuk), problemy przyswajania polskiej frazeologii (Krawczuk, Łozynsʹka, Nikołajczuk, Stefanyszyn), a także osiągnięcia i wyzwania polonistyki akademickiej w Ukrainie (Bundza, Korol, Krawczuk, Łozynsʹka, Nikołajczuk). Zbadano także problemy nauczania literatury i kultury polskiej (Sływynsʹkyj, Stelmach). Rozwój glottodydaktyki pozostaje związany z praktycznym charakterem lwowskiej polonistyki, obejmującej zarówno badania, jak i przygotowanie kolejnych pokoleń studentów i badaczy.

Ważnym kierunkiem działalności lwowskich polonistów jest opracowywanie i wydawanie podręczników oraz pomocy dydaktycznych do nauki języka polskiego, adresowanych przede wszystkim do studentów ukraińskich polonistyk, ale przydatnych także nauczycielom pracującym z osobami ukraińskojęzycznymi. Podręczniki i materiały do praktycznej nauki języka polskiego tworzyli m.in. Jerzy Kowalewski, Krawczuk, Łozynsʹka i Stefanyszyn; pracownicy katedry współtworzyli także serię podręczników dla szkół ogólnokształcących w Ukrainie (Biłeńka‑Swystowycz, Kowalewski).

W najnowszej historii Uniwersytetu Lwowskiego zmieniała się liczba studentów podejmujących kształcenie polonistyczne. Do 2004 roku na I rok filologii polskiej przyjmowano średnio 10 osób rocznie. W latach 2004–2020 liczba ta wzrosła do 30–40 osób, po 2020 roku zaś odnotowano spadek; w 2026 roku na studiach pierwszego stopnia jest 15–22 studentów na latach I–III, a na drugim stopniu po 5 osób na latach I–II. Katedra nie ogranicza działalności dydaktycznej do polonistyki Wydziału Filologicznego. Pracownicy prowadzili lektoraty oraz kursy teorii i praktyki przekładu na innych specjalnościach i wydziałach uniwersytetu. Średnio uczą języka polskiego ponad 500 studentów rocznie, a w niektórych latach liczba ta sięgała około 700. Studenci polonistyki lwowskiej regularnie odnoszą sukcesy w ukraińskich i międzynarodowych konkursach oraz olimpiadach.

Istotnym czynnikiem kształtującym funkcjonowanie katedry w ostatnich latach stały się pandemia COVID-19 (2020) oraz pełnoskalowa agresja Rosji na Ukrainę (2022). Przez niemal cały pierwszy rok wojny zajęcia prowadzono zdalnie, później – w trybie mieszanym. Obecnie kształcenie odbywa się tradycyjnie, z wykorzystaniem doświadczeń i narzędzi cyfrowych wypracowanych podczas edukacji zdalnej. Ważnym elementem działalności dydaktycznej stało się także wsparcie psychologiczne studentów funkcjonujących w warunkach wojny, obejmujących alarmy, zagrożenie życia, przerwy w dostępie do energii i internetu oraz chroniczny stres i zmęczenie. Jednocześnie ważną częścią życia akademickiego stały się wolontariat, pomoc humanitarna i solidarność społeczna.

Rozwojowi działalności Katedry Filologii Polskiej sprzyja międzynarodowa współpraca naukowa. Katedra współpracuje z ponad 30 ośrodkami polonistycznymi na polskich i zagranicznych uniwersytetach europejskich oraz z dwoma instytutami PAN. Sieć ta stała się jednym z podstawowych czynników umiędzynarodowienia działalności naukowej i dydaktycznej.

W roku akademickim 2006/2007 w Katedrze zapoczątkowano lektorat, który przez cztery lata prowadziła Monika Rusin z Uniwersytetu Śląskiego. W latach 2010/2011–2014/2015 lektorem był Jerzy Kowalewski, absolwent Uniwersytetu Jagiellońskiego. W 2025 i 2026 roku funkcję lektorki pełni Samanta Busiło, absolwentka Uniwersytetu Warszawskiego. Katedra zaprasza także specjalistów z polskich uniwersytetów do prowadzenia kursów i wykładów gościnnych. W latach 2004–2020 odbyło się ponad 80 wizyt dydaktycznych wykładowców z Polski, nie licząc wyjazdów konferencyjnych. Stały się one ważnym elementem międzynarodowego charakteru katedry.

Wykładowcy Katedry Filologii Polskiej uczestniczyli w sześciu światowych kongresach polonistycznych (Poznań, Kraków, Opole, Katowice, Wrocław, Kraków) oraz w licznych międzynarodowych wydarzeniach naukowych, naukowo‑dydaktycznych i literacko‑artystycznych w Polsce i innych krajach. Są wykonawcami projektów międzynarodowych, recenzentami polskich czasopism naukowych, odbywają staże na uniwersytetach w Polsce i zasiadają w radach naukowych polskich wydawnictw.

We współpracy międzynarodowej uczestniczą także studenci. W ramach umowy z Uniwersytetem Wrocławskim odbywa się na tej uczelni dwutygodniowe kształcenie studentów trzeciego roku. W latach 2008/2009 i 2010/2011 odbywało się semestralne kształcenie lwowskich magistrantów na Uniwersytecie Warszawskim, a od 2012/2013 – przez kilka lat – tygodniowe zajęcia dla studentów czwartego roku na Uniwersytecie Zielonogórskim. Studenci korzystają również z programów stypendialnych NAWA i uczestniczą w szkołach letnich języka i kultury polskiej. Wymiana akademicka obejmuje zatem zarówno kadrę, jak i studentów, wzmacniając integrację lwowskiego ośrodka z polskim środowiskiem akademickim.

Od 2012 roku w Katedrze Filologii Polskiej organizowane są egzaminy certyfikatowe z języka polskiego jako obcego. Początkowo odbywały się one z udziałem państwowej komisji z Polski, a po uzyskaniu w 2018 roku odpowiedniej licencji Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego Polski katedra rozpoczęła ich samodzielną organizację; pierwsze egzaminy przeprowadzono we współpracy ze specjalistami Uniwersytetu Śląskiego.

W uznaniu zasług dla promocji kultury polskiej, 5 listopada 2017 roku Katedra Filologii Polskiej została uhonorowana tytułem „Ambasador Języka Polskiego poza Granicami Polski”, przyznanym przez Senat RP oraz Radę Języka Polskiego przy Prezydium PAN. Wyróżnienie potwierdziło znaczenie lwowskiego ośrodka dla promocji języka i kultury polskiej poza granicami kraju.

Podsumowując, można stwierdzić, że rozwój naukowy filologii polskiej i praca dydaktyczna polonistów na Uniwersytecie Lwowskim uległy od 2004 roku znacznej intensyfikacji. W ciągu ponad dwóch dekad katedra przekształciła się w ważny ośrodek naukowy i dydaktyczny, którego działalność obejmuje językoznawstwo, literaturoznawstwo, glottodydaktykę, przekładoznawstwo oraz kształcenie studentów. Znacząco rozwinęła się współpraca z polskimi uniwersytetami. Współcześni lwowscy poloniści pełnią również ważną funkcję w polsko‑ukraińskim dialogu kulturowym, popularyzując język, literaturę i kulturę polską w Ukrainie oraz przyczyniając się do wzajemnego poznania obu społeczeństw. Historia Katedry Filologii Polskiej po 2004 roku jest zatem historią instytucjonalnego umacniania lwowskiej polonistyki i jej coraz silniejszego zakorzenienia w międzynarodowym obiegu naukowym.

Alla Kravchuk