Shadowing jako skuteczna technika nauczania wymowy polskiej Ukraińców

Celem referatu jest przyjrzenie się wariantom techniki zwanej shadowing, zyskującej popularność w nauczaniu wymowy języków obcych na świecie. Nie doczekała się ona jednak dotąd opisu w odniesieniu do nauczania języka polskiego jako obcego, dlatego temat uznano za interesujący i wart przedstawienia. Badania nad jej skutecznością prowadzone są od dwóch lat na kierunku studia polskie z językiem angielskim w Uniwersytecie Łódzkim, na którym języka polskiego jako obcego uczą się głównie studenci z Ukrainy.

W trakcie referatu przybliżony zostanie potencjał shadowingu i omówione zostaną wskazówki korzystania z niego podczas lekcji. Postawiono bowiem tezę, że jest to technika, która korzystnie wpływa na rozwój wymowy, jednocześnie podnosząc poziom kompetencji uczniów  w zakresie działań językowych (szczególnie recepcji ustnej i audiowizualnej oraz produkcji ustnej). Zaprezentowane zostaną także wnioski z przeprowadzonych badań. Przede wszystkim uznano za ważne ustalenie, czy jest to właściwy sposób na rozwijanie wymowy w sytuacji, gdy języki uczniów (ojczysty i docelowy) różnią się znacząco pod względem prozodycznym. Pod lupę wzięto zarówno odmienną polsko‑ukraińską akcentuację, jak i inne sposoby intonowania. Refleksji poddano także liczbę różnic między językami, na jakie w trakcie ćwiczeń w tej technice należy zwracać uwagę (o czym nie odnaleziono żadnej wzmianki w literaturze przedmiotu). Szukano więc odpowiedzi na pytania typu: czy lepiej koncertować się na jednej głosce czy kilku, czy zawsze z udziałem prozodii czy bez niej, a może cechom prozodycznym poświęcać należy osobne ćwiczenia? 

Ostatecznie badania skoncentrowano na wariantach techniki shadowing i możliwych sposobach przeprowadzania treningu z jej wykorzystaniem w ramach pracy stacjonarnej lub online, grupowo lub indywidualnie, samodzielnie lub pod kontrolą lektora.  

Słowa kluczowe: fonodydaktyka, techniki nauczania, metoda kontrastywna

2. Mariya Bracka, Kijowski Uniwersytet Narodowy im. Tarasa Szewczenki

Rzecz o pojednaniu polsko‑ukraińskim: próba Paulina Święcickiego

W referacie zostanie omówiona próba podjęcia pionierskich wysiłków na rzecz polsko‑ukraińskiego porozumienia, poczynionych przez XIX‑wiecznego pisarza, publicystę i powstańca styczniowego Paulina Święcickiego (1841–1876; pseudonimy P. Stachurski, Pawło Swij, D. Łozowskyj). Jego działalność stanowiła unikalną romantyczną próbę zniesienia historycznych i społecznych podziałów w czasach narastających konfliktów narodowościowych.

Kluczowym elementem działalności publicystycznej i redaktorskiej Święcickiego było założenie we Lwowie polsko‑ukraińskiego miesięcznika „Sioło” (ukr. „Село”), stawiającego sobie za cel wzajemne poznanie obu kultur. Publikowano w nim teksty w języku polskim oraz ukraińskim (często drukowane alfabetem łacińskim, tzw. abecadłem, co miało ułatwić Polakom lekturę). Na łamach pisma popularyzowano twórczość autorów ukraińskich, w tym Tarasa Szewczenki.

Kluczowym punktem w światopoglądzie Święcickiego było uzasadnienie koncepcji tożsamości „ukraińsko‑ruskiej”. Według Iwana Franki, to właśnie Święcicki był autorem i popularyzatorem terminu „ukraińsko‑ruski”. Próbował on przekonać Polaków, że Ukraińcy są odrębnym, pełnoprawnym narodem o bogatej historii i kulturze, a nie jedynie „częścią narodu polskiego” lub „małorosyjskiego”. Realizując tę koncepcję, Święcicki pisał dzieła literackie w obu językach (np. powieść Przed laty – ukr. Kołyś buło, Opowieści stepowe – ukr. Stepowi opowidannia). Jako jeden z pierwszych tłumaczył klasykę literatury światowej (np. Hamleta Szekspira) na język ukraiński, starając się podnieść rangę tego języka do poziomu języka literackiego.

Dziś badacze traktują Święcickiego jako jednego z pierwszych świadomych rzeczników polsko‑ukraińskiego dialogu kulturowego, a refleksy jego założeń można odnaleźć w późniejszych koncepcjach Jerzego Giedroycia czy współczesnych procesach rekoncyliacji.

Słowa kluczowe: Paulin Święcicki, dwujęzyczność, tożsamość heterogeniczna, dialog kulturowy polsko‑ukraiński, publicystyka

3. Iryna Bundza, Narodowy Uniwersytet Lwowski im. Iwana Franki,
   Khrystyna Nikolaіchuk, Narodowy Uniwersytet Lwowski im. Iwana Franki

Elastyczny, giętki oraz еластичний, гнучкий: podobieństwa i różnice w zakresie łączliwości leksykalno‑semantycznej polskich i ukraińskich przymiotników

W referacie zostanie przedstawiona analiza łączliwości polskich przymiotników  synonimicznych elastyczny, giętki z ich kolokatami rzeczownikowymi w porównaniu z łączliwością odpowiednich przymiotników ukraińskich еластичний, гнучкий i ich kolokatami rzeczownikowymi. Kolokaty słownikowe zostaną wyekscerpowane z podstawowych źródeł leksykograficznych obu języków: Słownik języka polskiego pod redakcją Witolda Doroszewskiego, Uniwersalny słownik języka polskiego pod redakcją Stanisława Dubisza, Inny słownik języka polskiego pod redakcją Mirosława Bańki, Wielki słownik języka polskiego pod redakcją Piotra Żmigrodzkiego, Словник української мови: в 20 томах pod redakcją Witalija Rusaniwskiego, Словник сполучуваності української мови (найуживаніша лексика) Iwana Sachny. Analizą zostaną objęte wszystkie znaczenia wyrazów elastyczny, giętki oraz еластичний, гнучкий: zarówno właściwe, jak i przenośne. Połączenia tych przymiotników (ośrodków kolokacji) z rzeczownikami (kolokatami) będą badane w obrębie poszczególnych grup leksykalno‑semantycznych (np. materiały, środki komunikacji etc.).

Kolokaty pozyskane ze słowników zostaną zestawione z kolokatami wyekscerpowanymi z korpusów. Źródłem materiału staną się najnowsze w obu językach korpusy językowe: Korpus Współczesnego Języka Polskiego (zawierający teksty powstałe po 2011 roku), Генеральний регіонально анотований корпус української мови (w wyszukiwarce zostaną wybrane odpowiednie ograniczenia). W celu zrównoważenia danych kontekstowych (w ukraińskim korpusie jest o wiele więcej kontekstów z analizowanymi wyrazami niż w polskim) badania zostaną przeprowadzone w kilku etapach. W pierwszej kolejności przyjrzymy się kontekstowym realizacjom przymiotników polskich. Następnie wszystkie zebrane kolokaty polskiej pary synonimicznej przetłumaczymy na język ukraiński i zbadamy w korpusie ich występowanie z wyrazami  еластичний, гнучкий. 

W polu zainteresowań znajdą się podobieństwa i różnice między badanymi parami: dla analizowanych leksemów zostaną ustalone kolokaty ekwiwalentne oraz kolokaty swoiste w obu językach. Badania uwidocznią różnice obrazu świata zawartego w każdym języku. 

Słowa kluczowe: łączliwość leksykalno‑semantyczna, kolokat, korpus, słownik, język polski i ukraiński

4. Anna Burzyńska‑Kamieniecka, Uniwersytet Wrocławski

Sztuka żywego słowa w kształceniu akademickim. Z dziejów lektoratu wymowy polskiej na Uniwersytecie Lwowskim (do 1939 roku)

W marcu 1909 roku Ministerstwo Wyznań i Oświaty dopuściło radcę cesarskiego Juliusza Tennera (1861–1922) do pełnienia funkcji lektora (nauczyciela) wymowy na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Lwowskiego. Ten  prekursor poszukiwań naukowych w dziedzinie sztuki żywego słowa miał świadomość roli, jaką odgrywa w społeczeństwie kształcenie właściwej wymowy, czemu dał wyraz m.in. w  jednej ze swoich prac, pisząc: „Będę szczęśliwy, jeśli skromne moje usiłowania przyczynią się do zwrócenia uwagi na sztukę żywego słowa jako na pierwiastek wychowania publicznego, jeśli się przyczynią do wskrzeszenia sztuki, ongi w Polsce tak kwitnącej, a dziś tak zaniedbanej” (Technika żywego słowa 1905, s. VIII). Fakt zatrudnienia Juliusza Tennera na Uniwersytecie Lwowskim przyczynił się do wzrostu zainteresowania teorią żywego słowa na tej uczelni, co w praktyce przełożyło się na cykl wykładów i ćwiczeń prowadzonych z różną częstotliwością do 1939 roku w ramach tzw. lektoratu wymowy (dla polonistów i innych słuchaczy). 

W prezentowanym referacie zostaną przedstawione sylwetki kolejnych lektorów wymowy, na czele ze wspomnianym wcześniej Juliuszem Tennerem, odróżniającym deklamację (jako część sztuki aktora) od recytacji (samodzielnej sztuki), autorem kilku rozpraw z tego zakresu (Estetyka żywego słowa 1904, Technika żywego słowa 1906, Kilka myśli o nowoczesnej sztuce aktorskiej 1908, Podręcznik sztuki czytania 1917). Będzie także mowa o działalności Janusza Strachockiego (1892–1967), Mieczysława Szpakiewicza (1890–1945), Jerzego Szyndlera (1898–1944), Franciszka Frączkowskiego (1878–1931) i Leopolda Kielanowskiego (1907–1988), ze szczególnym wskazaniem na ich zainteresowania i osiągnięcia naukowe oraz aktywność popularyzatorską w zakresie kultury  żywego słowa. Omówiona zostanie również koncepcja zajęć dydaktycznych realizowanych w ramach lektoratu wymowy, takich jak np.: technika słowa oraz ćwiczenia w dykcji (prawidła poprawnej wymowy), elementy sztuki czytania na głos, ćwiczenia w wygłaszaniu prozy i wiersza czy też forma dźwiękowa utworów poetyckich.

Słowa kluczowe: sztuka żywego słowa, lektorzy wymowy, dzieje Uniwersytetu Lwowskiego 

5.  Samanta Busiło, Karpacki Uniwersytet Narodowy im. Wasyla Stefanyka

Język emocji w perspektywie glottodydaktycznej. Badania korpusowe w wybranych podręcznikach do nauki JPJO na poziomie B1

Referat przedstawia wyniki analizy zakresu i sposobów reprezentacji języka emocji w wybranych podręcznikach do nauczania języka polskiego jako obcego na poziomie B1 oraz ocenę ich wagi w rozwijaniu kompetencji językowo‑kulturowych uczących się. Pomimo rosnącego zainteresowania problematyką emocji w edukacji, w tym w glottodydaktyce, analiza strategii rozwoju kompetencji w zakresie wyrażania uczuć i rozumienia komunikatów wyrażających emocje w podręcznikach do nauczania języka polskiego jako obcego jest bardzo skromna (Łukaszewicz, 2016). W pierwszej części referatu autorka przedstawi miejsce języka emocji jako składnika kompetencji komunikacyjnej i pragmatycznej, warunkującego skuteczne funkcjonowanie użytkowników języka w interakcjach społecznych w świetle Europejskiego Systemu Opisu Kształcenia Językowego oraz programów nauczania języka polskiego jako obcego. W drugiej części zaprezentuje wyniki badań korpusowych.  

Materiał badawczy obejmuje dwa podręczniki przeznaczone dla osób uczących się języka polskiego jako obcego na poziomie B1 –  Hurra !!! Po polsku 3 oraz Razem po polsku. Badanie przeprowadzono z wykorzystaniem metody analizy korpusowej obejmującej teksty, dialogi, ćwiczenia, polecenia oraz materiał leksykalny. Wszystkie jednostki odnoszące się do emocji zostały zakodowane zgodnie z autorskim kluczem analitycznym uwzględniającym nazwy emocji, czasowniki i przymiotniki emocjonalne, frazeologizmy, wykładniki pragmatyczne oraz realizowane funkcje komunikacyjne, takie jak wyrażanie emocji, reagowanie na emocje rozmówcy, pocieszanie, przepraszanie czy wyrażanie współczucia. Podstawę teoretyczną stanowią koncepcja języka emocji Anny Wierzbickiej oraz glottodydaktyczne ujęcia rozwoju kompetencji językowo‑kulturowych, recepcji, produkcji, interakcji i mediacji. W porządkowaniu materiału wykorzystano klasyfikację emocji Paula Ekmana, rozszerzoną o kategorię emocji społecznych. 

Wyniki analizy pozwolą stwierdzić, w jakim stopniu podręczniki koncentrują się na rozwijaniu kompetencji leksykalnej poprzez wprowadzanie nazw emocji oraz podstawowych środków ich werbalizacji, a w jakim wspierają rozwój kompetencji pragmatycznej, rozumianej jako umiejętność adekwatnego wyrażania i interpretowania emocji oraz reagowania na nie w zróżnicowanych kontekstach społecznych i kulturowych. Badanie pozwoli ustalić proporcję reprezentacji emocji podstawowych oraz emocji złożonych i społecznych, a także emocji pozytywnych i negatywnych. Wyniki badania pozwolą także ocenić stopień przygotowania podręczników do rozwijania u użytkowników języka polskiego jako obcego kompetencji komunikacyjnych w zakresie języka emocji oraz wskazać kierunki doskonalenia materiałów dydaktycznych. Zaproponowany model analizy może stanowić narzędzie badawcze wykorzystywane w analizie podręczników na innych poziomach zaawansowania oraz punkt wyjścia do dalszych badań nad miejscem kompetencji emocjonalnej w glottodydaktyce polonistycznej. 

Słowa kluczowe: język emocji, kompetencje językowo‑kulturowe, podręczniki do nauczania języka polskiego jako obcego, komunikacja międzykulturowa, dydaktyka języka polskiego jako obcego

6. Joanna Chłosta‑Zielonka, Uniwersytet Warmińsko‑Mazurski w Olsztynie

Oblicza lwowskiej polonistyki w czasie okupacji sowieckiej 1939–1941

Okres okupacji sowieckiej Lwowa w latach 1939–1941 przyniósł głębokie zmiany w funkcjonowaniu polskiego życia naukowego i kulturalnego. Po zajęciu miasta przez Sowietów nastąpiła radykalna przebudowa szkolnictwa wyższego zgodnie z ideologią komunistyczną. Uniwersytet Jana Kazimierza został przekształcony w państwową uczelnię radziecką, a działalność polonistyki podporządkowano nowym wymogom politycznym. 

Poloniści lwowscy znaleźli się w trudnej sytuacji. Część profesorów została usunięta z uczelni, inni byli zmuszeni dostosować swoje badania i dydaktykę do obowiązującej doktryny marksistowsko‑leninowskiej. Ograniczono swobodę badań naukowych, szczególnie w zakresie historii literatury i kultury polskiej, które musiały być interpretowane zgodnie z ideologią sowiecką. Jednocześnie niektórzy uczeni podejmowali próby zachowania ciągłości tradycji polonistycznej oraz ochrony dorobku naukowego przed zniszczeniem. 

Mimo represji i presji politycznej lwowska polonistyka nie zanikła całkowicie. Działalność naukowa była kontynuowana w ograniczonym zakresie, a środowisko akademickie starało się podtrzymywać polski charakter badań humanistycznych. Okupacja sowiecka doprowadziła jednak do osłabienia instytucji naukowych oraz zerwania wielu dotychczasowych tradycji akademickich. 

Analiza sytuacji lwowskiej polonistyki w latach 1939–1941 ukazuje, w jaki sposób totalitarny system wpływał na naukę i kulturę, a także jak środowisko naukowe próbowało zachować swoją tożsamość w warunkach politycznego zniewolenia. 

Słowa kluczowe: polonistyka lwowska, totalitaryzm sowiecki, uniwersytet, ideologia komunistyczna

7. Romuald Cudak, Uniwersytet Śląski, 
   Jolanta Tambor, Uniwersytet Śląski

Przetwarzanie dziedzictwa kulturowego. Rekomendacje dla nauczania języków i kultur 

Współczesna edukacja językowa coraz częściej odchodzi od traktowania kultury jako zbioru faktów i informacji, koncentrując się na aktywnym uczestnictwie uczących się w procesie interpretowania, przekształcania i współtworzenia dziedzictwa kulturowego. Dziedzictwo kulturowe to dorobek przeszłości – zarówno materialny, jak i niematerialny – przekazywany kolejnym pokoleniom. Dziedzictwo kulturowe nie jest więc zapisem tradycji, a sposobem jego aktualizacji. Przetwarzanie dziedzictwa kulturowego może stać się jednym z elementów rozwijania kompetencji językowych, międzykulturowych i komunikacyjnych. W referacie podejmiemy próbę odpowiedzi na pytanie, w jaki sposób zasoby dziedzictwa – zarówno materialnego, jak i niematerialnego – mogą być wykorzystywane w nauczaniu języków i kultur, aby nie tylko przekazywać wiedzę o przeszłości, lecz także inspirować do twórczej aktywności, refleksji i dialogu. 

Punktem wyjścia rozważań jest założenie, że skuteczna edukacja językowo‑kulturowa powinna angażować uczących się w działania wymagające reinterpretacji tekstów kultury, ich adaptacji do nowych kontekstów oraz tworzenia własnych narracji. W referacie przedstawimy przykłady praktyk dydaktycznych opartych na tekstach kultury oraz lokalnym dziedzictwie kulturowym, wykorzystywanych w nauczaniu języka polskiego jako obcego. Na podstawie doświadczeń dydaktycznych oraz realizowanych projektów edukacyjnych zostaną sformułowane rekomendacje dotyczące projektowania programów nauczania, doboru materiałów oraz sposobów rozwijania kompetencji kulturowych i językowych. Wskazane zostaną rozwiązania sprzyjające budowaniu świadomego uczestnictwa w kulturze, wzmacnianiu tożsamości oraz rozwijaniu otwartości na różnorodność. Zaproponowane rekomendacje mogą znaleźć zastosowanie zarówno w nauczaniu języka polskiego jako obcego i drugiego, jak i w edukacji regionalnej oraz innych obszarach dydaktyki języków i kultur.

Słowa kluczowe: dziedzictwo kulturowe, język і kultura, edukacja regionalna, nauczanie języka i kultury, glottodydaktyka

8. Stanisław Cygan, Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach

Dawne i współczesne badania dialektologiczne regionu kieleckiego

W referacie nawiązuję do dokonań naukowo‑badawczych w zakresie dialektologii polskiej wybitnego badacza gwar polskich, prof. Kazimierza Nitscha, pracownika naukowo‑dydaktycznego Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie w latach 1917–1920, przybliżając historię badań dialektologicznych regionu kieleckiego. Badania gwaroznawcze prowadzone przez krakowskiego Uczonego w dobie niewoli narodowej na polskim obszarze językowym obejmowały m.in. obszar Małopolski środkowo‑północnej, tj. region kielecki, i zespół gwar na nim występujących, określany w literaturze naukowej jako gwary województwa kieleckiego, gwary kielecko‑sandomierskie, gwary środkowej części północnej Małopolski, gwara świętokrzyska, dialekt kielecki, dialekt świętokrzyski, poddialekt Małopolski (Kieleckie).  

W zakresie badań dialektologicznych regionu kieleckiego wyróżniam dwa okresy: dawny i współczesny. Okres starszy dotyczy XIX‑wiecznych początków badań gwar związanych z działalnością ks. Władysława Siarkowskiego [omawiam jego słowniczki gwarowe (kielecki, pińczowski) oraz opisy gwar kieleckich (cechy języka lokalnego) – por. Materiały do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc (1878–1880), Materiały do etnografii ludu polskiego z okolic Pińczowa (1885)]. Dodatkowo charakteryzuję dwa tomy dzieł Oskara Kolberga: t. 18–19: Kieleckie), jego słowniczek regionalny z Sandomierskiego, Jana Łosia słowniczek z Opoczyńskiego i in.  

Okres nowszy obejmuje powojenne badania terenowe prowadzone przez reprezentantów łódzkiej szkoły dialektologicznej (prace dialektologiczne prof. Karola Dejny), zespół warszawski (pod kierunkiem prof. Witolda Doroszewskiego i współpracowników), zespół krakowski (pod kierunkiem naukowym Kazimierza Nitscha) oraz przedstawicieli innych środowisk naukowych i pojedynczych badaczy.  

Dzięki pasji poznawczej wielu badaczy różnych pokoleń w przeszłości i obecnie, ich wysiłkowi badawczemu, kontynuacji dzieła przez całe życie (por. np. działalność prof. Karola Dejny) ta część gwar małopolskich, kiedyś słabo znana, dziś jest jedną z najdokładniej wyeksplorowanych.  

Uważam, że warto podjąć ponowne badania gwar kieleckich, uwzględniając m.in. zjawiska ewolucji gwary (integrację gwary i języka ogólnopolskiego), różnic w mowie pokoleń, świadomość językową mieszkańców wsi oraz zmiany społeczno‑kulturowe na wsi polskiej. 

Słowa kluczowe: dialektologia, Kielecczyzna, gwary kieleckie, historia badań dialektologicznych 

9. Monika Czerepowicka, Uniwersytet Warmińsko‑Mazurski w Olsztynie

Cechy gramatyczne leksemów a praktyka leksykograficzna (na przykładzie polskich czasowników) 

Polska praktyka leksykograficzna kształtowała się przez stulecia, osiągając znany nam kształt w XIX wieku, w dobie językoznawstwa historyczno‑porównawczego. Niemal do końca XX wieku twórcy słowników podążali za znanym i ustabilizowanym paradygmatem opisu jednostek słownikowych, postrzeganych „atomistycznie” – jako niezależne jednostki ciągłe, jednowyrazowe. Dowodem na to jest makro- i mikrostruktura słowników: hasłami słownikowymi są leksemy, których opis jest zwykle zbudowany na powtarzalnym wzorcu. Kluczowym elementem hasła jest postać hasłowa. Przyjęło się, że poszczególne klasy leksemów są reprezentowane przez odpowiednie formy gramatyczne. Dla rzeczowników jest to mianownik liczby pojedynczej (jeśli tylko leksem w liczbie pojedynczej występuje), przymiotników – mianownik liczby pojedynczej rodzaju męskiego, natomiast dla czasowników – bezokolicznik. Wybór formy mianownika dla rzeczowników wydaje się w pełni uzasadniony, forma ta stanowi bowiem cenną wskazówkę gramatyczną. Repartycja końcówek przebiega zazwyczaj według rodzaju, który z kolei jest pierwszym filtrem typu deklinacyjnego. Forma bezokolicznika dla czasowników jest mniej pomocna przy wyborze wzorca koniugacyjnego. Wykładnik fleksyjny charakterystyczny dla bezokolicznika (-ć) wraz z poprzedzającą go częścią formy (samogłoską lub sylabą, tzw. przyrostek tematowy) nie wskazuje jednej możliwości odmiany, por. –ać, np.: 

• czytać – czytam, czyta, czytają – I gr., 
• wychowywać – wychowuję, wychowuje, wychowują – VIII gr., 
• pisać – piszę, pisze, piszą – IX gr. koniugacyjna wg systematyzacji Jana Tokarskiego, upowszechnionej w Słowniku języka polskiego pod red. Witolda Doroszewskiego z lat 1958–69. 

Wybór prawidłowego wzorca odmiany możliwy jest dopiero po uwzględnieniu innych, bardziej diagnostycznych form osobowych. Kluczowe wydaje się zatem pytanie, co zdecydowało o pojawieniu się bezokolicznika jako formy hasłowej w polskich słownikach i utwierdziło taki stan rzeczy mimo braku uzasadnienia praktycznego i metodologicznego.  

Celem wystąpienia jest próba przedstawienia roli bezokolicznika w utrwaleniu praktyki leksykograficznej oraz wskazania rozwiązań alternatywnych. Materiał badawczy stanowią wybrane dzieła leksykograficzne, zarówno dawne, jak i współczesne, m.in. Słownik języka polskiego Bogumiła Samuela Lindego (Lwów 1854–1860), wspomniany już Słownik pod red. W. Doroszewskiego, a także Inny słownik języka polskiego PWN pod red. Mirosława Bańki (Warszawa 2000), Słownik współczesnego języka polskiego pod red. Bogusława Dunaja (Warszawa 1996), oraz powstający od 2007 r. Wielki słownik języka polskiego PAN pod red. Piotra Żmigrodzkiego (Kraków 2007). 

Słowa kluczowe: leksykografia, hasło słownikowe, forma podstawowa, hasłowanie

10. Anna Dąbrowska, Uniwersytet Wrocławski

Czasem językoznawcy żywili się tylko melonami 

W wystąpieniu podane będą różne informacje o kilku językoznawcach polonistach ważnych dla rozwoju tej dziedziny nauki, zaczerpnięte głównie z DALO (Archiwum Państwowego we Lwowie). Nacisk będzie położony przede wszystkim na mało rozpowszechnione wiadomości, które charakteryzują zarówno uczonych i ich badania, jak i organizację pracy na Uniwersytecie Lwowskim.  

W tekście wystąpienia zwrócę uwagę na szczegóły pokazujące wielkich uczonych jako osoby mające codzienne problemy – takie jak ludzie nie parający się nauką. Przedstawię luminarzy językoznawstwa lwowskiego jako zwykłych obywateli, którzy dzielili losy wszystkich poddanych Austro‑Węgier czy Prus (część z nich pochodziła z Wielkopolski), a później II Rzeczpospolitej.  

W większości dawni językoznawcy poloniści (a także pracujący w innych dziedzinach filologii) byli ludźmi niepokornymi, w okresie zaborów bronili języka polskiego, co sprowadzało na nich represje. Brali udział jako żołnierze w I wojnie światowej i polsko‑bolszewickiej, byli ranni czy trafiali do niewoli, czasem w wyniku działań wojennych tracili cały dobytek, co skłaniało ich do energicznego upominania się o należne im wynagrodzenie. Rzeczą charakterystyczną, która wyłania się w czasie lektury zachowanych dokumentów, jest częste dopominanie się uczonych o należne im wynagrodzenie. W kilku wypadkach występowali do UJK o wypłacenie zaliczki, by kupić węgiel na zimę czy też leczyć dzieci, żonę lub siebie; zachowały się stosowne dokumenty, z zaświadczeniami lekarskimi włącznie.  

Wielcy językoznawcy początkowo często pracowali (niekiedy równolegle z prowadzeniem badań i zajęć na uczelni) jako nauczyciele gimnazjalni, do czego było wymagane złożenie specjalnego egzaminu państwowego. Zwykle zdobywali te uprawnienia (np. Antoni Kalina, Adam Kryński, Kazimierz Nitsch).

W wystąpieniu będą także zawarte informacje o pewnych aspektach pracy naukowej niektórych badaczy, np. o recenzjach prac, pisanych jako podstawa uzyskania stopnia naukowego, interesujących ze względu na ich krytycyzm i skrupulatne wypunktowywanie błędów. Przyszli renomowani badacze i autorytety badawcze przechodzili proces dojrzewania, nad którym się zwykle nie zastanawiamy. Informacje takie mogą być ważne dla współczesnych językoznawców (bardzo) źle przyjmujących słuszną krytykę recenzentów.  

Referat będzie ilustrowany fragmentami wybranych dokumentów.  

Słowa kluczowe: historia językoznawstwa polonistycznego, Uniwersytet Lwowski, życie uczonych

11. Katarzyna Dróżdż‑Łuszczyk, Uniwersytet Warszawski

Liczebniki zbiorowe między normą a uzusem – o przemianach sposobów wyrażania ilości w polszczyźnie  

Liczebniki zbiorowe należą do najbardziej skomplikowanych gramatycznie klas leksemów we współczesnym języku polskim. Ich specyficzny paradygmat odmiany oraz nakładane przez tradycyjną normę ograniczenia syntaktyczno‑semantyczne sprawiają, że znaczne trudności podczas ich stosowania napotykają nie tylko cudzoziemcy uczący się polszczyzny jako języka obcego, lecz także rodzimi użytkownicy polszczyzny.  

Zgodnie z tradycyjną kodyfikacją liczebniki zbiorowe charakteryzują się określoną łączliwością. Słowniki i gramatyki zalecają ich stosowanie w połączeniu z nazwami osób różnej płci, nazwami istot młodych zakończonymi na formant -ę oraz wybraną grupą rzeczowników nieposiadających formy liczby pojedynczej (pluralia tantum). W praktyce komunikacyjnej obserwuje się jednak wyraźne wycofywanie się liczebników zbiorowych do słownictwa biernego, co prowadzi do coraz większej rozbieżności między normą skodyfikowaną a uzusem. 

Referat stawia pytanie, czy zjawisko to należy interpretować wyłącznie jako konsekwencję trudności fleksyjno‑składniowych, czy też jako przejaw szerszej reorganizacji sposobów wyrażania ilości i zbiorowości w polszczyźnie. Szczególną uwagę poświęcono konkurencyjności liczebników zbiorowych i struktur nominalnych, zwłaszcza rzeczowników odliczebnikowych typu dwójka, trójka, piątka, które przejmują część funkcji tradycyjnie przypisywanych liczebnikom zbiorowym.  

Analiza materiału współczesnej polszczyzny pozwala spojrzeć na liczebniki zbiorowe jako na interesujący przykład napięcia między stabilnością tradycyjnego opisu gramatycznego a dynamiką systemu językowego. Zmiany w zakresie ich łączliwości pokazują zarazem, że kategoria ilości może być realizowana za pomocą konkurencyjnych środków morfologicznych, leksykalnych i składniowych. 

Zjawiska te mają istotne znaczenie zarówno dla współczesnego opisu polszczyzny i leksykografii, jak i dla glottodydaktyki polonistycznej. Liczebniki zbiorowe stanowią jeden z najbardziej opornych elementów w nauczaniu języka polskiego jako obcego, co rodzi pytanie o zakres, w jakim w dydaktyce należy konsekwentnie egzekwować tradycyjną normę wzorcową, a w jakim uwzględniać funkcjonalne ekwiwalenty nominalne, takie jak dwójka dzieci czy trójka studentów. Referat pokazuje zatem mechanizm wypierania form zbiorowych przez struktury nominalne jako przykład szerszej dynamiki systemu językowego oraz wskazuje konsekwencje tego procesu dla opisu, kodyfikacji i nauczania współczesnej polszczyzny. 

Słowa kluczowe: liczebniki zbiorowe, norma językowa, uzus językowy, wyrażanie ilości, glottodydaktyka polonistyczna

12. Henryk Duda, Katolicki Uniwersytet Lubelski

Między uniwersalnym symbolem a pamięcią historyczną. O polskim odbiorze Dwóch kolorów Dmytra Pawłyczki

Dmytro Pawłyczko (1929–2023) to wybitny ukraiński poeta, tłumacz, dyplomata i polityk, współautor Deklaracji Niepodległości Ukrainy z 1991 roku. W latach 1999–2002 był pierwszym ambasadorem niepodległej Ukrainy w Polsce. Odegrał również istotną rolę w popularyzowaniu kultury polskiej na Ukrainie – w jego dorobku translatorskim znalazły się między innymi poezje Jarosława Iwaszkiewicza, z którym łączyła go wieloletnia przyjaźń. Jako tłumacz literatury światowej zasłynął przekładami Szekspira, Dantego oraz poetów słowiańskich. 

Szczególną popularność przyniósł mu wiersz Dwa kolory (Два кольори, 1964), któremu poświęcone jest niniejsze wystąpienie. Utwór opiera się na symbolicznym znaczeniu dwóch kolorów nici, którymi matka wyszywa synowi tradycyjną ukraińską koszulę (soroczkę). Czerwień symbolizuje miłość, natomiast czerń – smutek, żal i doświadczenie cierpienia. Splatające się nici stają się metaforą ludzkiego losu, w którym radość i ból pozostają nierozdzielne. Jednocześnie obraz matki wyszywającej koszulę symbolizuje rodzinne dziedzictwo, pamięć oraz duchowe przewodnictwo. To właśnie połączenie prostoty z głęboką symboliką sprawiło, że utwór zyskał wyjątkową popularność w kulturze ukraińskiej. 

Na język polski wiersz przełożył między innymi Ryszard Ulicki – pisarz, autor tekstów piosenek i tłumacz, znany przede wszystkim jako autor słów do utworu Kolorowe jarmarki. Mimo bliskości języków i kultur przekład Dwóch kolorów stawia przed tłumaczem liczne wyzwania. Dotyczą one nie tylko warstwy językowej, lecz przede wszystkim kulturowej. Przykładem jest ukraińska soroczka, która nie oznacza zwykłej koszuli, lecz tradycyjny haftowany element stroju o bogatej symbolice. Podobnie rzeczownik żurba wykracza znaczeniowo poza polskie odpowiedniki smutek czy żal, niosąc ze sobą szerszy kontekst kulturowy i emocjonalny. 

Szczególne znaczenie mają także dwa tytułowe kolory – czerwony i czarny. Na poziomie uniwersalnym symbolizują one miłość oraz cierpienie, jednak w polskim kontekście pamięci historycznej ich odbiór nie jest jednoznaczny. W XX wieku zestawienie czerwieni i czerni zostało bowiem związane z symboliką Ukraińskiej Powstańczej Armii. W rezultacie współczesny polski odbiorca może odczytywać te barwy nie tylko w perspektywie uniwersalnej, lecz także przez pryzmat pamięci o konfliktach polsko‑ukraińskich, zwłaszcza sporów dotyczących zbrodni wołyńskiej. Rodzi to napięcie między pierwotnym przesłaniem utworu a współczesnymi skojarzeniami odbiorców. 

Opisane napięcie wpisuje się w szerszy problem konfliktów symbolicznych we współczesnym dyskursie społecznym. Punktem wyjścia niniejszego wystąpienia jest zatem analiza wiersza Dwa kolory jako przykładu zderzenia różnych kodów pamięci kulturowej funkcjonujących w Polsce i na Ukrainie. Pozwoli to zastanowić się, w jaki sposób przekład literacki oraz kontekst historyczny wpływają na interpretację tekstu i jakie znaczenie ma to dla współczesnego dialogu polsko‑ukraińskiego.

Słowa kluczowe: Dmytro Pawłyczko, Два кольори, konflikt symboli, pamięć zbiorowa, relacje polsko‑ukraińskie

13. Ewa Dzięgiel, Instytut Języka Polskiego PAN

Kształtowanie i normalizacja polskiej leksyki sowieckiej w międzywojennym ZSRR: postulaty polskich komunistów‑literatów a praktyka językowa prasy polskojęzycznej  

Na terytorium ZSRR w latach 1918–1939 mieszkało – według szacunków historyków – ok. 1,2 mln Polaków, z których większość była skupiona w Ukraińskiej SRR. Istotnym elementem polityki propagandowej władz sowieckich wobec ludności polskiej było tworzenie instytucjonalnych form komunikacji w języku polskim, obejmujących m.in. publikację gazet i czasopism. Prasa polskojęzyczna stanowiła część systemu prasy partyjno‑państwowej w ZSRR, pełniąc funkcję narzędzia oddziaływania ideologicznego oraz przestrzeni upowszechniania nowych wzorców językowych. 

Celem referatu jest zbadanie procesów kształtowania się polskiej leksyki sowieckiej w prasie wydawanej na terenie ZSRR po rewolucji bolszewickiej 1917 r., przede wszystkim relacji między propozycjami leksykalnymi przedstawianymi przez polskich komunistów‑literatów przebywających w ZSRR a praktyką językową odzwierciedloną w tekstach prasowych. 

Polscy działacze komunistyczni funkcjonujący w przestrzeni publicznej ZSRR (m.in. Bruno Jasieński, Tomasz Dąbal, Zofia Kubalska), publikujący na łamach prasy moskiewskiej, formułowali postulaty stworzenia polskiego języka „radzieckiego” lub „proletariackiego”. Koncepcje te zakładały ograniczenie bezpośrednich zapożyczeń z języka rosyjskiego i zastępowanie ich rodzimymi odpowiednikami, które miały pozostawać zgodne semantycznie ze słownictwem sowieckim, a zarazem zachowywać autonomię polszczyzny (np. gbur zamiast kułak – ‘zamożniejszy chłop; określenie pejoratywne w propagandzie komunistycznej’). Propozycje te wpisywały się w szerszy projekt ideologicznej przebudowy języka i modelowania nowej odmiany polszczyzny odpowiadającej realiom komunistycznym. 

Podstawę materiałową badań stanowi korpus lingwistyczny obejmujący 876 numerów wybranych spośród 46 tytułów gazet i czasopism publikowanych w języku polskim w Ukraińskiej SRR w latach 1918–1939, liczący ponad 4,5 mln segmentów (przykłady periodyków: prasapolukr.ijppan.pl). Korpus opracowano z wykorzystaniem aplikacji Korpusomat, przeznaczonej do budowy anotowanych korpusów językowych (korpusomat.pl).  

Zastosowana metodologia łączy badania leksykologiczne i historycznojęzykowe z podejściem korpusowym, umożliwiając wieloaspektową charakterystykę użycia wybranych sowietyzmów, w tym opis ich wariantywności w zróżnicowanych kontekstach semantycznych i syntaktycznych. 

Prezentowane ustalenia wpisują się w nurt badań nad wpływem języka rosyjskiego na polszczyznę, ze szczególnym uwzględnieniem napływu sowietyzmów leksykalnych w okresie międzywojennym. Ujęcie to poszerza dotychczasową perspektywę badawczą, koncentrującą się przede wszystkim na okresie PRL, tradycyjnie uznawanym za główny etap przenikania słownictwa sowieckiego do języka polskiego. 

Słowa kluczowe: polskojęzyczna prasa w ZSRR, rusycyzmy w języku polskim, język propagandy sowieckiej, kontakty językowe polsko‑rosyjskie i polsko‑ukraińskie

14. Adam Fałowski, Uniwersytet Jagielloński

Ile jest słów pochodzenia ukraińskiego we współczesnej polszczyźnie ogólnej?

Referat stawia sobie za cel: 1) zwięzłe przedstawienie stanu badań nad problematyką rutenizmów (ukrainizmów) leksykalnych w języku polskim; 2) próbę odpowiedzi na pytanie zawarte w tytule wystąpienia, będącą efektem analizy danych leksykalnych zaczerpniętych zarówno z prac o charakterze szczegółowym (artykuły T. Kuroczyckiego, W. R. Rzepki, B. Walczaka z 1983 r.; A. Fałowskiego z 1995 r.; S. Dubisza z 2003 r.), jak też leksykograficznych (Wielki słownik wyrazów obcych PWN z 2010 r.; słowniki etymologiczne języka polskiego:  A. Bańkowskiego z 2000 r. i W. Borysia z 2005 r.). 

Gdy chodzi o cel wymieniony jako drugi, to został on osiągnięty tylko częściowo, z uwagi na duże różnice wymienionych autorów w podejściu (zwłaszcza metodologicznym) do kwestii polskich rutenizmów. Udało się jedynie ustalić, że ich liczba w polszczyźnie współczesnej waha się pomiędzy 106 a 366. Szczególną uwagę w niniejszym wystąpieniu poświęcono stanowisku A. Bańkowskiego, który w swoim słowniku etymologicznym zaproponował rekordową liczbę 585 rutenizmów, z tego 280 leksemów należących do współczesnej polszczyzny ogólnej, których wcześniej nie podejrzewano o proweniencję ruską (białoruską, ukraińską). Drobiazgowa analiza etymologiczna, chronologiczna, geograficzna, etnolingwistyczna i in. pokazała, że tylko ok. 10% proponowanych przez A. Bańkowskiego leksemów o ruskim rodowodzie można za takowe uznać. Są to: chwacki, chwat, cudotwórca, czeznąć, czort, dobroduszny, gołąbka ‘pieszczotliwie o dziewczynie’, hałaśliwy, kabała ‘trudne położenie’, klucz ‘szyk lecących ptaków’, koleina, kraszanka, krupnik, kuc, kuksać, na pohybel, napytać, oszołomić, perkoz, podmówić, podpowiadać (kalka), pokrój, polubowny, prawowierny, przerodzić (się), przywidzieć się, ryży.           

Słowa kluczowe: rutenizmy, ukrainizmy, język polski, etymologia

15. Olha Fylypets, Narodowy Uniwersytet Lwowski im. Iwana Franki

Lubelska szkoła etnolingwistyczna w ukraińskiej przestrzeni badawczej: doświadczenia i perspektywy (na przykładzie stereotypu Ukraińca i Polaka) 

Referat przedstawia tradycje wykorzystania metodologii lubelskiej szkoły etnolingwistycznej, rozwijanej przez prof. Jerzego Bartmińskiego i jego współpracowników z UMCS w Lublinie, w badaniach prowadzonych przez przedstawicieli polonistyki lwowskiej. 

Głównym punktem wyjścia rozważań będzie dokonana rekonstrukcja autostereotypu Polaka oraz heterostereotypu Ukraińca na podstawie materiału zgromadzonego drogą ankietowania (2390 ankiet) w latach 2018–2020 wśród 1195 studentów ośmiu polskich uczelni. Posłużono się kategoriami lubelskiego aparatu badawczego: stereotyp językowy, aspekt, punkt widzenia. W oparciu o stosowany w badaniach polskich etnolingwistów zestaw aspektów opracowano autorską typologię na podstawie odpowiedzi na pytanie o  „typowego”,  „prawdziwego” oraz  „wzorcowego” Polaka / Ukraińca: aspekty komunikacyjno‑psychiczny, społeczny, polityczny, kulturowy oraz aspekt wyglądu zewnętrznego. Zgodnie z założeniami metodologii szkoły lubelskiej do pytań ankietowych wprowadzono modyfikatory typowy”, „prawdziwy” oraz „wzorcowy”, które dają możliwość prześledzenia subiektywności wyobrażeń. Zrekonstruowane auto- i heterostereotypowe obrazy „typowego” Polaka / Ukraińca zawierają informację opisową, odwołującą się do statystycznego, przeciętnego wyobrażenia o  opisywanym obiekcie. Natomiast modyfikator „prawdziwy” odzwierciedla obraz, na który składają się zarówno cechy reprezentanta „typowego”, takiego, jaki on jest w rzeczywistości, jak i reprezentanta „wzorcowego”, posiadającego cechy pożądane. Wykazano, że auto- i heterostereotyp „prawdziwego” Polaka / Ukraińca bardziej się zbliża do obrazu reprezentanta „wzorcowego”, takiego, jaki powinien być. Analiza cech „wzorcowego” Polaka / Ukraińca potwierdza stawianą  hipotezę  „lustrzanego odbicia”, zgodnie z którą pozytywnie wartościowane cechy  „typowego” reprezentanta zostają zachowane w wariancie wzorcowym, natomiast cechy negatywne zostają zmienione na te wartościowane dodatnio. W stereotypie Polaka „wzorcowego” zachowują się cechy pochodzące ze stereotypu  „typowego”, które są oceniane pozytywnie. Natomiast negatywne cechy „typowego” Polaka w wizerunku  Polaka „wzorcowego” ulegają zmianie i tworzą jego przeciwieństwo.

Perspektywę badawczą stanowić będzie analiza diachroniczna transformacji stereotypów Ukraińca i Polaka. Po wybuchu w 2022 roku wojny rosyjsko‑ukraińskiej planowane jest przeprowadzenie wśród polskich studentów nowych badań ankietowych i zestawienie ich wyników ze zrekonstruowanym obrazem Ukraińca i Polaka z lat 2018–2020. Badania obejmą analizę profili stereotypu Ukraińca (jako sąsiada, studenta, pracownika, emigranta, Ukraińca w Polsce i w Ukrainie) w celu uchwycenia ich przeprofilowania. Kolejnym etapem badań będzie zastosowanie swobodnego eksperymentu asocjacyjnego oraz analiza aksjologiczna i ustalenie hierarchii wartości współczesnej młodzieży polskiej po roku 2022 na podstawie cech „wzorcowego” reprezentanta. Osobnym aspektem będzie analiza powojennego stereotypu Ukraińca w polskiej prasie społeczno‑politycznej.

Słowa kluczowe: lubelska szkoła etnolingwistyczna, autostereotyp Polaka, heterostereotyp Ukraińca, ankieta, wojna w Ukrainie

16. Piotr Garncarek, Uniwersytet Warszawski

Polszczyzna dla cudzoziemców – o czym to jest 

W proponowanym wystąpieniu chciałbym przedstawić rozważania oraz uwagi dotyczące przede wszystkim zagadnień glottodydaktycznych, rozumianych tutaj wyłącznie jako nauczanie języka polskiego jako obcego, a zarazem wskazać wybrane kierunki jego ewolucji i współcześnie pojawiające się zmiany. Punktem wyjścia będzie przekonanie, że pytanie o to, czym jest polszczyzna dla cudzoziemców, nie może sprowadzać się wyłącznie do kwestii doboru słownictwa, struktur gramatycznych czy rozwijania sprawności komunikacyjnych. Dotyczy ono również sposobu postrzegania języka jako nośnika doświadczenia, pamięci, wartości i wzorów kulturowych, a więc tego, co ujawnia się na styku polonistycznej glottodydaktyki kulturowej, antropologii słowa i etnolingwistyki.

Na wstępie zostanie poruszona tematyka dwóch jakościowo i znaczeniowo różnych pojęć: z jednej strony „języka polskiego jako obcego”, z drugiej zaś „polszczyzny dla cudzoziemców”. Różnica ta zostanie potraktowana zarówno jako kwestia terminologiczna, ale także jako sposób myślenia o przedmiocie nauczania i jego odbiorcy. Dla wyjaśnienia istoty tych rozbieżności przywołane zostaną dwa wybrane obszary dociekań: pierwszym będą próby rozpoznawania i charakteryzowania cudzoziemskich adresatów, drugim – nowe sposoby definiowania języków obcych, rozumianych przede wszystkim jako zjawisko i zadanie edukacyjne. Pozwoli to postawić pytanie, czy współczesna glottodydaktyka powinna uczyć jedynie języka, czy raczej wprowadzać uczącego się w określoną przestrzeń komunikacyjną i kulturową.

W dalszym toku rozważań będzie podjęta tematyka znaczenia strategii nauczania języków pokrewnych, ze szczególnym uwzględnieniem języków słowiańskich innych niż polski. Zostanie zwrócona uwaga na subiektywnie wybrane obszary językowe, historyczne i kulturowe, dające się określić jako powinowactwa polsko‑ukraińskie. Ich obecność w procesie dydaktycznym może bowiem stanowić zarówno ułatwienie, jak i źródło interferencji, złudnego poczucia podobieństwa oraz nieoczywistych trudności interpretacyjnych. W tym kontekście zostanie postawione pytanie, czy owe podobieństwa są wynikiem trudnego dziedzictwa czy raczej dziedzicznej trudności.

Istotnym dopełnieniem będzie próba spojrzenia na polszczyznę jako przestrzeń spotkania różnych doświadczeń kulturowych i historycznych. Szczególne znaczenie zyskuje tu słowo – rozumiane nie tylko jako jednostka języka, lecz także jako nośnik znaczeń zakorzenionych w określonej wspólnocie, pamięci i sposobie porządkowania rzeczywistości. Tak rozumiana nauka polszczyzny wymaga uwzględnienia tego, „jak powiedzieć”, a także tego, „co dane słowo znaczy” w polskim doświadczeniu kulturowym i jak może być odczytywane przez cudzoziemca.

W podsumowaniu wystąpienia zostanie podjęta próba zdefiniowania niewolnej od geopolityki przyszłości nauczania języka polskiego adresatów ukraińskojęzycznych oraz odpowiedzi na pytanie, dlaczego powinno, a nawet musi być to nauczanie nie „języka polskiego”, lecz „polszczyzny” – języka uwikłanego w konteksty kulturowe, historyczne i antropologiczne.

Słowa kluczowe: polszczyzna dla cudzoziemców, polonistyczna glottodydaktyka kulturowa, antropologia słowa, etnolingwistyka 

17. Małgorzata Gębka‑Wolak, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

Problem statusu językowego wyrażeń typu animator(ka), kole*żanka/ga, laureaci/tki 

Przedmiotem opisu w referacie są wyrażenia, które odnoszą się do konstrukcji współrzędnych składających się z form leksemów w planie treści różniących się jedynie informacją o płci desygnatu. Przykłady umieszczone w tytule powiązać można np. z konstrukcjami animator i animatorka, koleżanka oraz kolega, laureaci lub laureatki. Użycie tego rodzaju wyrażeń, w polskojęzycznej literaturze określane mianem  splittingu, jest traktowane jako przekazywanie informacji o płci w sposób symetryczny, a zatem zgodnie z ideą językowej inkluzywności w tym jej aspekcie, który dotyczy relacji język a płeć. 

W centrum uwagi w wystąpieniu nie będą jednak kwestie związane z pragmatyczną funkcją analizowanych wyrażeń, ale ich forma oraz cechy gramatyczne. Celem wystąpienia jest bowiem przedyskutowanie ich językowego statusu. W referacie przedstawię dwie interpretacje tego rodzaju słów tekstowych. Zgodnie z pierwszą badane ciągi traktujemy jako skróty innych wyrażeń, pozbawione gramatycznej samodzielności ich ortograficzne warianty, a ich tworzenie – jako operację (przekształcenie) wyłącznie tekstową. W myśl drugiej interpretacji mielibyśmy do czynienia z operacją gramatyczną swym charakterem zbliżoną do  przekształcenia wyrażenia bazowego (tu – konstrukcji współrzędnej) w formację słowotwórczą. 

W wystąpieniu zwrócę także uwagę na to, że zasady budowania analizowanych wyrażeń (tj. stosowane znaki nieliterowe oraz postać segmentów reprezentujących poszczególne człony),  obecnie zasadniczo nieuwzględniające praktyk poświadczonych w uzusie, warto byłoby uaktualnić, biorąc pod uwagę zarówno uzus, jak i przyjętą interpretację językowego statusu. Na przykład propozycję stosowania w zapisie asterysku inkluzywnego, jak np. w ciągu  kole*żanki/dzy, należałoby uznać za skorelowaną z interpretacją pierwszą, dlatego że nie uwzględnia ona budowy morfemowej poszczególnych segmentów. Z kolei zapis typu animator(ka) pozostaje w zgodzie z interpretacją drugą. 

Wyrażenia będące przedmiotem opisu we współczesnej polszczyźnie pisanej mają coraz szerszy zakres użycia. Nie bez wpływu na to pozostała nowelizacja Kodeksu pracy, która weszła w życie 24 grudnia 2025 roku, nakazująca stosowanie w treści ogłoszeń o pracę neutralnego języka, tj. niesugerującego płci poszukiwanej osoby. Jednym ze sposobów zapewnienia neutralności płciowej jest właśnie splitting. Dlatego warto podjąć próbę ustalenia językowego statusu omawianych wyrażeń, a w ślad za tym – zaproponować zasady ich zapisywania. 

Słowa kluczowe: współczesne polszczyzna pisana, splitting, językowa inkluzywność, kontaminacje graficzne 

18. Beata Grochala, Uniwersytet Łódzki

Kompetencja metajęzykowa studentów filologii polskiej jako obcej – próba konceptualizacji i operacjonalizacji pojęcia

Pojęcie kompetencji metajęzykowej, choć obecne w literaturze językoznawczej, w tym glottodydaktycznej, nie doczekało się dotąd jednoznacznej definicji ani szerokiego zastosowania w badaniach nad nauczaniem języka polskiego jako obcego. Znacznie częściej badacze odwołują się do kategorii świadomości językowej lub świadomości metajęzykowej, które częściowo pokrywają się znaczeniowo z kompetencją metajęzykową, nie są jednak z nią tożsame. Celem referatu jest uporządkowanie tych pojęć oraz zaproponowanie operacyjnej definicji kompetencji metajęzykowej, rozumianej jako zdolność świadomej analizy i opisu zjawisk językowych, wykorzystywania terminologii językoznawczej oraz refleksyjnego odnoszenia się do zachowań językowych. 

Punktem wyjścia wystąpienia będzie przegląd  literatury przedmiotu oraz omówienie miejsca kompetencji metajęzykowej wśród innych komponentów kompetencji komunikacyjnej. W drugiej części referatu zostaną przedstawione wyniki badań kompetencji metajęzykowej pochodzących z Ukrainy studentów  filologii polskiej jako obcej (kierunek: studia polskie z językiem angielskim prowadzony w Uniwersytecie Łódzkim). 

Przyjęto założenie, że rozwinięta kompetencja metajęzykowa stanowi jeden z kluczowych elementów przygotowania przyszłych specjalistów zajmujących się językiem polskim, w tym nauczycieli języka polskiego jako obcego. Projekt badania zakłada zastosowanie podejścia mieszanego, łączącego metody ilościowe i jakościowe. Planowane jest wykorzystanie testu kompetencji metajęzykowej obejmującego zadania z zakresu analizy gramatycznej, poprawności językowej, terminologii lingwistycznej oraz interpretacji zjawisk językowych, a także metoda analizy dokumentów (prace zaliczeniowe studentów) oraz obserwacja uczestnicząca. Pozwoli to określić poziom kompetencji metajęzykowej badanych oraz wskazać jej związki z poziomem znajomości języka polskiego. Grupę porównawczą będą stanowić studenci filologii polskiej jako rodzimej. 

Zaproponowane badanie ma charakter pilotażowy, jednak może stać się podstawą do opracowania narzędzi diagnozujących kompetencję metajęzykową oraz projektowania programów kształcenia rozwijających refleksję nad językiem u cudzoziemskich studentów polonistyki.

Słowa kluczowe: kompetencja metajęzykowa, świadomość językowa, język polski jako obcy

19. Magdalena Hawrysz, Uniwersytet Zielonogórski

Dzieje polszczyzny w świetle nowszych metod badawczych – inspiracje, perspektywy, poznawcze pożytki

Obfitująca w znakomite osiągnięcia aplikacyjne strukturalna interpretacja historii języka Ireny Bajerowej jest tą metodą patrzenia na dawne zjawiska językowe, która wciąż przynosi doskonałe wyniki. Jednak teleologiczne podejście do zmian językowych wyłącza z perspektywy poznawczej znaczne obszary tego złożonego zjawiska, jakim jest język. W szczególności wskutek takiego oglądu traci się z pola widzenia użytkowników języka, a to właśnie wspólnota językowa i jej potrzeby komunikacyjne są czynnikami sprawczymi przekształceń języka. Dlatego w części najnowszych prac historycznojęzykowych zauważalne jest wyraźne dochodzenie do głosu strategii badawczych wypracowanych na gruncie językoznawstwa synchronicznego tudzież w dziedzinach pokrewnych. Sięganie do nich należy rozumieć jako wyraz chęci uzupełnienia pejzażu przeszłości językowej o zagadnienia dotąd niedostrzegane czy nieistotne dla tradycyjnych sposobów analizy. Za takie poznawczo interesujące ujęcia językowej przeszłości uznaję: 

1) podejście dyskursologiczne, dzięki któremu można określić istotność danego rodzaju dyskursu w odniesieniu do innych jego typów w określonym czasie, wskazać, jakie poglądy mają dostęp do publicznej debaty, jakie zaś są w nim nieobecne, a więc wykluczane; w ten sposób można nakreślić kulturowy kontekst dawnej komunikacji oraz osadzić użycie języka w szeregu uwarunkowań i zintegrować w opisie języka tzw. czynniki ekstralingwistyczne, wskazać reprezentowane przez podmioty dyskursu punkty widzenia, które determinująco wpływają na kształtowanie pojęć, oraz dyskurs hegemoniczny, który przesądza o zwycięstwie odcienia semantycznego leksemów ideologicznie znaczących,  wreszcie określić dyskursywne cele, które wpływają na sposoby komunikacji i dobór środków językowych; 

2) szeroko rozumianą lingwistykę antropologiczną, która pozwala dostrzec różnorodne i wielopoziomowe współzależności między językiem (jego strukturą, konceptualizacjami elementów rzeczywistości pozajęzykowej, praktykami komunikacyjnymi), człowiekiem (jego sposobami myślenia i wyrażania tego myślenia) oraz środowiskiem (determinowanym cywilizacyjnie i kulturowo), w jakim odbywa się komunikacja; 

3) lingwistykę pamięci, dzięki której można nie tylko dotrzeć do zasobów zbiorowej pamięci w przeszłości, ale także wskazać trwałe składniki tradycji i kultury; poznanie dawnych wyobrażeń o przeszłości może stanowić klucz do zrozumienia wielu aspektów współczesnej tożsamości narodowej. 

W referacie – na wybranych przykładach z doby średniopolskiej – zarysuję korzyści poznawcze, jakie płyną z zastosowania trzech wskazanych podejść metodologicznych dla poznania wybranych elementów językowej przeszłości (zmian i konstant w jego dziejach).

Słowa kluczowe: historia języka, dyskursologia, językoznawstwo antropologiczne, lingwistyka pamięci

20. Wojciech Hofmański, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

Glottodydaktyka i onomastyka. Małżeństwo z rozsądku czy powercouple? 

Celem wystąpienia jest zaprezentowanie poznańskiego ośrodka z perspektywy jego specyfiki wynikającej z unikatowego integrowania kształcenia w obrębie poszczególnych sprawności i podsystemów z komponentem realioznawczym poprzez położenie szczególnego nacisku na sferę proprialną.  

Istotnym elementem rozważań będzie tym samym ukazanie roli poszczególnych kategorii nazw własnych w rozwijaniu kompetencji komunikacyjnych kursantów. Antroponimy pozwalają bowiem lepiej rekonstruować społeczne i historyczne konteksty funkcjonowania wspólnoty, toponimy ułatwiają poznawanie oraz opisywanie polskiej i własnej przestrzeni geograficznej (egzoniny i endonimy), natomiast chrematonimy wprowadzają uczących się w świat reprezentatywnych dla polskiej lingwokultury nazw instytucjonalnych, administracyjnych, organizacyjnych, artystycznych, gospodarczych, a nawet obrzędowych. Dzięki temu onimia staje się nie tylko systemowym nośnikiem kodu kulturowego, lecz także narzędziem poprawnego interpretowania językowego obrazu świata utrwalonego w polskiej wspólnocie komunikatywnej oraz – co nie mniej ważne – w grupach pozostających z nią w kontakcie. 

Świadome operowanie kategorią nomina propria w glottodydaktyce polonistycznej było postulatem sformułowanym przez prof. Irenę Sarnowską‑Giefing ponad dwie dekady temu, a koncepcje te nadal intensywnie rozwijają Jej uczniowie i współpracownicy. Wystąpienie będzie więc zarówno okazją do omówienia potrzeb wynikających z istnienia określonej rezerwy niedokonań w tym zakresie, jak również do zapoznania audytorium z koncepcjami zawartymi w trzech innowacyjnych pomocach dydaktycznych: podręcznikach Z kim i dokąd? Nazwy własne w nauczaniu języka polskiego jako obcego oraz Odkryj Chiny. Podręcznik do nauki języka polskiego jako obcego B2-C1. Przewodnik turystyczno‑kulturowy, a także Słowniku eponimów dla uczących się języka polskiego jako obcego.  

Przeprowadzona analiza pozwoli ukazać korzyści płynące z konsekwentnego i właściwie planowanego włączania kategorii nazw własnych do procesu nauczania języka polskiego jako obcego oraz wskazać potencjał omawianych rozwiązań w spójnym rozwijaniu kompetencji językowych i kulturowych osób uczących się polszczyzny.

Słowa kluczowe: realioznawstwo, onimia, nauczanie zintegrowane, leksyka

21. Dominika Izdebska‑Długosz, Uniwersytet Jagielloński

Jak wojna zmienia znaczenie słów? Rekonstrukcja językowego obrazu doświadczenia uchodźstwa w narracjach studentów z Ukrainy (na podstawie Opowieści uchodźczych – studenci UJ z Ukrainy o sobie samych)

W referacie podejmuje się próbę rekonstrukcji językowego obrazu doświadczenia uchodźstwa wojennego utrwalonego w narracjach studentów z Ukrainy, którzy po wybuchu pełnoskalowej wojny w 2022 roku podjęli studia w Polsce. Punktem wyjścia jest założenie, że doświadczenie wojny i przymusowej migracji prowadzi nie tylko do zmiany biografii, lecz także do przekształcenia znaczeń podstawowych pojęć organizujących sposób postrzegania świata. Celem badań jest odtworzenie tych zmian poprzez analizę sposobów konceptualizacji kategorii pojawiających się w narracjach respondentów oraz rekonstrukcja relacji semantycznych zachodzących między nimi. 

Materiał badawczy stanowi dwanaście pogłębionych wywiadów przeprowadzonych w języku polskim ze studentami z Ukrainy studiującymi na Studiach Polskich dla Cudzoziemców Uniwersytetu Jagiellońskiego – opublikowanych w pełnym kształcie jako Opowieści uchodźcze. Studenci UJ z Ukrainy o sobie samych (Dominika Izdebska‑Długosz, Lublin 2025). Badanie zostało przeprowadzone z wykorzystaniem jakościowej analizy semantycznej, inspirowanej koncepcją językowego obrazu świata oraz metodą rekonstrukcji znaczeń wyłaniających się z narracji autobiograficznych. Badaniu poddano nie tylko częstość występowania poszczególnych leksemów, lecz przede wszystkim sposoby ich definiowania, konteksty użycia, wartościowanie oraz wzajemne powiązania tworzące spójną sieć znaczeń. 

Analiza materiału wskazuje, że wojna prowadzi do głębokiej redefinicji podstawowych kategorii egzystencjalnych. Pojęcia takie jak: dom, tu, tam, powrót,  bezpieczeństwo, przyszłość, polska, Ukraina, język polski czy normalne życie przestają pełnić funkcję wyłącznie deskryptywną, stając się nośnikami doświadczeń utraty, adaptacji, odbudowy sprawstwa i konstruowania nowej tożsamości. Szczególnie wyraźna okazuje się zmiana konceptualizacji pojęcia dom, które z kategorii przestrzennej przekształca się w kategorię egzystencjalną definiowaną przez poczucie bezpieczeństwa, relacje społeczne oraz możliwość planowania przyszłości. Rekonstrukcja sieci znaczeń pozwala ukazać proces przechodzenia od narracji wojennej do narracji integracyjnej oraz odsłania mechanizmy językowego oswajania doświadczenia przymusowej migracji. 

Referat może być interesujący nie tylko dla glottodydaktyków polonistycznych, ale także badaczy języka migracji, współczesnych etnolingwistów, pokazując, że analiza konceptualizacji pojęć umożliwia opis przemian świata wartości i tożsamości uchodźców, które często pozostają niewidoczne w badaniach ilościowych. 

Słowa kluczowe: uchodźcy z Ukrainy, język polski jako obcy, konceptualizacja pojęć, narracje uchodźcze, językowy obraz świata 

22. Agnieszka Jasińska, Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie

Działania mediacyjne na lekcji języka polskiego w grupie ukraińskiej

W referacie zostaną zaprezentowane nowe wytyczne jednego z najważniejszych dokumentów Rady Europy, czyli Europejskiego Systemu Opisu Kształcenia Językowego (wydanie z 2020 roku, Common European Framework of References – Companion Volume) dotyczące działań mediacyjnych.   

Autorka referatu wyjaśni na wstępie pojęcia mediacji tekstu (czyli sposobów jego przetwarzania), mediacji pojęć i mediacji komunikacji. Według autorów Europejskiego Systemu Opisu Kształcenia Językowego  mediacja sytuuje się w centrum działań językowych i nie sposób wyobrazić sobie bez niej skutecznego porozumiewania się w mowie i w piśmie. Autorzy wyżej wymienionej publikacji proponują rozbudowany opis mediacji (w formie tabel ze skalami osiągnięć i wskaźnikami biegłości), który pokazuje jej miejsce w komunikacji językowej.   

Mimo bliskości językowej i kulturowej Ukraińcy uczący się języka polskiego napotykają na swojej drodze wiele wyzwań, którym sprostać mogą dzięki realizowaniu działań mediacyjnych związanych z przetwarzaniem tekstu, negocjowaniem znaczeń i gotowości komunikacyjnej. Jest to szczególnie ważne w kontekście akademickim, ponieważ z roku na rok rośnie liczba Ukraińców uczących się na polskich uniwersytetach, a działania mediacyjne można realizować najpełniej w środowisku naukowym. Polscy nauczyciele, wykładowcy, studenci i uczniowie, a więc strona przyjmująca, mogą także pełnić funkcję efektywnych mediatorów językowych i kulturowych.  

Poza działaniami mediacyjnymi nowa edycja Europejskiego Systemu Opisu Kształcenia Językowego proponuje też szczegółowy opis strategii mediacyjnych. W referacie uwzględniony zostanie opis tych strategii i propozycje ich stosowania na lekcji języka polskiego w grupach ukraińskich.  

Zostaną też przedstawione wnioski z badań nad tym zagadnieniem oraz ich aplikacja do programów nauczania w grupach ukraińskojęzycznych.   

Słowa kluczowe: mediacja, wytyczne Rady Europy, nauczanie w grupach ukraińskich

23. Joanna Kamper‑Warejko, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, 
    Iwona Kaproń‑Charzyńska, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

Od znaczenia do formy: rozwój świadomości metajęzykowej uczniów w zakresie części mowy 

Jednym z wyzwań współczesnej edukacji polonistycznej jest kształtowanie świadomości metajęzykowej uczniów, rozumianej jako zdolność refleksyjnego ujmowania form, znaczeń i funkcji elementów języka. Przedmiotem wystąpienia jest problem świadomości metajęzykowej w zakresie morfologii języka polskiego. Jego celem jest pokazanie, w jakim zakresie uczniowie na drugim etapie edukacyjnym  potrafią rozpoznawać i różnicować wybrane części mowy oraz posługiwać się terminami gramatycznymi.  

Punktem wyjścia w rozważaniach jest założenie, że dzieci o prawidłowym rozwoju mowy stopniowo nabywają zdolność refleksji nad językiem i jego użyciem, a rozwój tej zdolności wiąże się z kolejnymi etapami edukacji. Szczególne znaczenie ma tu świadomość morfologiczna, obejmująca m.in. rozumienie przynależności wyrazu do określonej klasy gramatycznej części mowy, ponieważ stanowi ona podstawę kształtowania kompetencji składniowej. Odwołujemy się do ustaleń z zakresu psycholingwistyki dotyczących procesu stopniowego uniezależniania się dzieci od percepcyjnych i semantycznych aspektów języka. U młodszych uczniów różnicowanie części mowy ma często charakter znaczeniowy: dzieci ujmują formę językową łącznie z jej znaczeniem. Dopiero wraz z wiekiem oraz postępami edukacyjnymi wzrasta zdolność do refleksyjnego ujmowania formy językowej i posługiwania się terminami metalingwistycznymi.  

Przedstawiamy wyniki dwóch badań. Pierwsze zostało przeprowadzone w 2018 roku w Szkole Podstawowej nr 7 im. Mikołaja Kopernika w Toruniu wśród uczniów urodzonych w latach 2007 i 2008. Drugie przeprowadzono w 2026 roku w toruńskiej Szkole Podstawowej nr 2 im. Adama Mickiewicza wśród uczniów urodzonych w 2015 roku. Narzędziem badawczym był kwestionariusz ankiety służący zbadaniu poziomu świadomości metalingwistycznej w procesie przechodzenia od znaczeniowego do bardziej formalnego ujmowania zjawisk językowych. Uzyskane wyniki odnosimy do wymagań edukacyjnych stawianych w zakresie wiedzy o języku na kolejnych etapach kształcenia.

Słowa kluczowe: świadomość metajęzykowa, części mowy, kompetencja językowa, edukacja polonistyczna

24. Anna Kieżuń, Uniwersytet w Białymstoku

Rok Słowackiego (1909) i jego znaczenie w ukształtowaniu dorobku twórczego wybitnych wychowanków polonistyki lwowskiej

Główną tezą badawczą przyjętą w referacie jest stwierdzenie, że rok 1909 – ogłoszony jako Jubileusz Słowackiego – miał charakter przełomowy w ukierunkowaniu  zainteresowań literackich obiecujących polonistów, kształcących się wówczas na Uniwersytecie Lwowskim. To właśnie we Lwowie, uznanym za centrum galicyjskiego życia politycznego i gospodarczego, a zarazem ważny ośrodek kultury umysłowej i artystycznej, zainicjowano i z powodzeniem zorganizowano uroczystości setnej rocznicy urodzin poety z Krzemieńca.

Ważnym elementem obchodów były publikacje okolicznościowe, które zachęciły wyróżniających się studentów polonistyki do kontynuacji badań nad dorobkiem „śpiewaka znad Ikwy”.  We wspomnieniach dotyczących udziału lwowskiego środowiska polonistycznego w uczczeniu  pośmiertnego jubileuszu twórcy Króla‑Ducha często wymieniana jest publikacja Cieniom Juliusza Słowackiego autorstwa członków Koła Polonistów i zarazem uczestników seminarium prof. Józefa Kallenbacha. Wśród nich znaleźli się: Juliusz Kleiner, Manfred Kridl, Tadeusz Dąbrowski, Stanisław Wasylewski. Każdy z wymienionych pozostał aktywny w dziedzinie literaturoznawczej i pisarskiej. Ich nazwiska są rozpoznawalne wśród dzisiejszych literaturoznawców. Kleiner zyskał uznanie jako historyk literatury, teoretyk, edytor, szczególnie zasłużony dla badań nad spuścizną romantycznych wieszczów. Kridl, historyk i teoretyk literatury, edytor, rozwinął wątki rocznicowego artykułu w obszernej pracy habilitacyjnej Antagonizm wieszczów (wyd. 1925). Przedwcześnie zmarły Tadeusz Dąbrowski, filolog i krytyk, został zapamiętany jako inspirator gorących dyskusji wśród lwowskich miłośników dzieł Słowackiego. Stanisław Wasylewski, popularny w międzywojniu  autor eseistycznych opowieści historyczno‑biograficznych, doceniał zdobyty warsztat filologiczny, z którym się zaznajomił jako student i  stypendysta Ossolineum (Pod kopułą lwowskiego Ossolineum, 1958). Dokonania tych osobowości w dziedzinie literaturoznawstwa, edytorstwa, krytyki czy też literatury mają rodowód lwowski. Wydaje się pożyteczne prześledzenie w dorobku twórczym wymienionych „uczniów Wszechnicy Lwowskiej” wpływów inicjowanych na polonistyce w 1909 roku dyskusji, sporów, badań i prac filologiczno‑humanistycznych. Kult pracy filologicznej, wszechstronność i odkrywczość humanistyczna, postawa aktywizmu kulturotwórczego to walory nabyte w czasie studiów lwowskich, w tym też fascynacji Słowackim, o czym nie zapominali dawni studenci polonistyki Uniwersytetu we Lwowie.

Słowa kluczowe: Rok Słowackiego 1909, lwowska szkoła filologiczna, Juliusz Kleiner, Manfred Kridl, Tadeusz Dąbrowski

25. Anna Kostecka‑Sadowa, Instytut Języka Polskiego PAN

Świadomość językowo‑kulturowa Polaków i Ukraińców na pograniczu południowo‑wschodnim

Świadomość językowa (zarówno indywidualna, jak i społeczna) mieszkańców na pograniczu jest pełna różnorodnych dylematów – tożsamościowych, narodowościowych, kulturowych czy wreszcie stricte językowych. Nieustanne zderzanie dwóch lub więcej kodów, kultur, zwyczajów wymusza na członkach polskojęzycznej wspólnoty komunikacyjnej poszukiwanie odpowiedzi na pytania o własną przynależność. Jak pisała Justyna Straczuk, jest to myślenie typowe dla osób z tzw. peryferiów, z pogranicza, gdzie dochodzi do konwersji narodowych (Straczuk 1999: 6).

Dla badanych mieszkańców język polski pełni (poza podstawową, komunikacyjną) szereg funkcji, których zakres i znaczenie różnią się w zależności od pochodzenia etnicznego respondentów. W wypadku osób pochodzących z rodzin polskojęzycznych na pierwszy plan wysuwają się czynniki sentymentalne, funkcja komunikacyjna schodzi z kolei na boczny tor – respondenci wymieniają ją przy okazji rozmowy o środowisku, w którym funkcjonują. Ważne jest również to, że polski język jest dla nich nośnikiem dziedzictwa, symbolem oraz elementem spajania społeczności etnicznych Polaków na badanym terenie, a także czynnikiem wyróżniającym tę grupę na tle innych.

Terminy „język odziedziczony” i „język przodków” w tym opracowaniu będą ważne ze względu na sytuację mniejszości polskiej na wybranym pograniczu.

W moich analizach językowych Polaków na pograniczu mamy do czynienia z językiem odziedziczonym, tzw. heritage language. Jest on przyswajany jako pierwszy w środowisku domowym w ograniczonym zakresie kompetencji, w językach drugich zaś, tj. językach kraju osiedlenia, użytkownicy osiągają pełną kompetencję (Polinsky, Kagan 2007: 368). Badani Polacy, którzy odziedziczyli mowę polską po swoich przodkach, w różny sposób przekazują ją następnym pokoleniom. Wiąże się z tym emocjonalne podejście do mowy, czynnik tożsamościowy i religijny. Silne poczucie polskości jest główną osią zachowania polskiej mowy zwłaszcza w sferze modlitwy oraz w sferze rozmów domowych.

Ewa Dzięgiel, opisując odmiany terytorialne i społeczne współczesnego języka polskiego na Ukrainie, uważa, że termin „język przodków” może być odnoszony do opisu sytuacji, w której osoby czy grupy łączy pewien rodzaj więzi z językiem własnej mniejszości narodowej, choć niekoniecznie ten język znają. Pod uwagę bierze się szerokie spektrum przypadków, od ograniczonej czynnej znajomości języka przodków (np. częściowo mówienia) bądź biernej znajomości (np. po części rozumienia) po sam udział w życiu rodzin czy społeczności, w których język ten jest używany (Dzięgiel 2017: 207).

Kryteria określenia przez rozmówców języka polskiego jako języka odziedziczonego lub języka przodków wyłoniły się w trakcie analiz językowych moich informatorów. Powyższe rozważania teoretyczne zostaną oparte w referacie na materiale z badań terenowych.

Słowa kluczowe: świadomość językowa, pogranicze, język polski, dziedzictwo kulturowe

26. Olha Lazarovych, Karpacki Uniwersytet Narodowy im. Wasyla Stefanyka

     Językowy obraz światła i ciemności w języku polskim

Celem referatu jest analiza językowego obrazu świata w odniesieniu do opozycji światło – ciemność. Analiza opiera się na metodologii językoznawstwa kognitywnego. Poddano jej jednostki leksykalne, związki frazeologiczne oraz metafory pojęciowe w języku polskim pod kątem ich zakorzenienia w doświadczeniu kulturowo‑religijnym. Źródłami materiału analitycznego są słowniki języka polskiego (objaśniający, frazeologiczny, słowniki synonimów, antonimów) oraz Narodowy Korpus Języka Polskiego.

Światło i ciemność od wieków odgrywają kluczową rolę w religii i filozofii. Światło tradycyjnie uosabia Boga, dobro, prawdę, wolność, wiedzę, bezpieczeństwo; ciemność symbolizuje zło, grzech, chaos, smutek, zagrożenie. W polskiej kulturze narodowej światło i ciemność to symbole fundamentalne. Opozycja światła i ciemności to jedna z podstawowych dychotomii organizujących ludzkie myślenie.

Analiza materiałowa wykazała wyraźną asymetrię aksjologiczną tych dwóch pojęć. Światło jest niemal jednoznacznie wartościowane pozytywnie, natomiast ciemność – negatywnie. Językowy obraz obu pojęć zakorzeniony jest w pierwotnym, ludzkim doświadczeniu biologicznym. Światło gwarantuje bezpieczeństwo i możliwość działania, podczas gdy ciemność niesie ze sobą lęk przed nieznanym. Światło w języku wykracza daleko poza fizyczny blask. Metaforyczne znaczenia światła wiążą się z wiedzą i rozumem – np. oświecenie, rzucić na coś światło; z dobrem i boskością – np. wieczna światłość; z życiem i nadzieją – np. ujrzeć światło dzienne, światło w końcu tunelu. Ciemność funkcjonuje jako ekwiwalent zła i niebezpieczeństwa – np. ciemne interesy, pogrążyć się w ciemności, ciemne strony życia, czarny charakter; śmierci i smutku – np. czarna rozpacz; niewiedzy i tajemnicy – np. czarna magia, ciemnota.

Jednak w literaturze i sztuce ciemność może również oznaczać spokój, refleksję, tajemnicę, a światło bywa symbolem przemijania lub bezlitosnego ujawnienia prawdy, są to jednak konteksty zdecydowanie rzadsze.

Warto zauważyć, że w języku polskim światło jest traktowane jako stan pierwotny i pozytywny, podczas gdy ciemność definiuje się głównie jako brak światła.

Dychotomia światło – ciemność służy nie tylko do opisu świata fizycznego, ale przede wszystkim do kategoryzowania i wyrażania pojęć z zakresu emocji, moralności, duchowości oraz poznania.

Słowa kluczowe: językowy obraz świata, językoznawstwo kognitywne, światło i ciemność, metafora pojęciowa, asymetria aksjologiczna

27. Oksana Lozynska, Narodowy Uniwersytet Lwowski im. Iwana Franki,
    Yuliia Stefanyshyn, Narodowy Uniwersytet Lwowski im. Iwana Franki

Językowy obraz uczestników wojny rosyjsko‑ukraińskiej we współczesnym polskim dyskursie medialnym (na materiale tygodnika „Polityka” i dziennika „Gazeta Wyborcza”) 

Celem badań jest rekonstrukcja językowego obrazu uczestników wojny rosyjsko‑ukraińskiej utrwalonego we współczesnym polskim dyskursie medialnym. Referat przedstawia przebieg i wyniki pierwszego etapu pracy obejmującego analizę nazw uczestników wojny w tekstach prasowych, opis struktury odpowiedniego pola leksykalno‑semantycznego, typowych kolokacji oraz potencjału aksjologicznego wyekscerpowanych jednostek językowych. Przez uczestników wojny należy rozumieć żołnierzy bezpośrednio uczestniczących w działaniach zbrojnych, weteranów oraz osoby pełniące funkcje wspierające, w tym medyków wojskowych, kapelanów i wolontariuszy. Poza zakresem analizy pozostają dziennikarze wojenni, ratownicy cywilni, pracownicy zaplecza logistycznego, ludność cywilna oraz uchodźcy. 

Materiał badawczy stanowią teksty opublikowane w rubryce Wojna w Ukrainie tygodnika „Polityka” і dziennika „Gazeta Wyborcza” w okresie od lipca 2025 do lipca 2026 roku. W badaniu zastosowano metody analizy leksykalno‑semantycznej, kontekstowej, korpusowej oraz metodę opisową. Interpretację materiału oparto na danych pochodzących ze współczesnych źródeł leksykograficznych: słowników ogólnych, etymologicznych, frazeologicznych, słowników synonimów i antonimów, eufemizmów, gniazd słowotwórczych. Umożliwiły one precyzyjne określenie znaczeń badanych jednostek, ich relacji semantycznych, motywacji słowotwórczej oraz nacechowania stylistycznego. 

Analizie poddano nazwy ogólne uczestników wojny (żołnierz, wojskowy, obrońca, wróg), nazwy określające rangę i funkcję wojskową (generał, dowódca, oficer), specjalizację (pilot, operator drona, zwiadowca, psycholog wojskowy), status uczestnika wojny (weteran, jeniec wojenny, poległy, zdemobilizowany), a także jednostki metaforyczne, okazjonalne i wartościujące (bohater, rosyjski najeźdźca, medialny generał, agresor). Uwzględniono również nazwy zbiorowe odnoszące się do formacji i struktur wojskowych. Szczególną uwagę poświęcono zależnościom między znaczeniem systemowym a uzualnym analizowanych jednostek oraz użyciom innowacyjnym. Istotnym elementem analizy jest językowa realizacja opozycji obrońca – wróg ujawniająca mechanizmy aksjologicznego profilowania uczestników konfliktu.  

Na kolejnym etapie badania zostaną rozszerzone o materiał pochodzący z ukraińskiego dyskursu medialnego, co umożliwi porównawcze ujęcie przedstawianych zjawisk.

Słowa kluczowe: język polski, językowy obraz uczestników wojny, kolokacja, słownik, korpus

28. Marek Łaziński, Uniwersytet Warszawski

Nazwy pieniędzy w historii polszczyzny i we współczesnym slangu. Modele nominacji, metafory, językowy obraz świata 

Nazwy pieniędzy tworzą jedno z najbardziej charakterystycznych, najbogatszych i najbardziej zmiennych w czasie pól leksykalnych w slangu. Bogata jest też historia zmian w tym polu w polszczyźnie ogólnej i w innych językach. Celem prezentowanych badań jest analiza tych zmian za pomocą narzędzi i kategorii lingwistycznych: kolokacji korpusowych i statystyki, modeli metafory, analizy gramatycznej i historycznojęzykowej. 

Przedstawiamy najważniejsze określenia ogólne od zapożyczonego już w okresie prasłowiańskim słowa pieniądz (pěnęzъ), poprzez dzięgi, brzęki i dudki, aż do potocznej forsy (XIX wiek). W perspektywie ostatnich kilkudziesięciu lat  prześledzimy przemianę pokoleń forsy, kasy i hajsu (to wciąż najpowszechniejsza nazwa w najmłodszym pokoleniu). Wspomnimy o konkretnych jednostkach monetarnych różnego pochodzenia, które były w obiegu na ziemiach polskich (m. in. denary, obole, grosze, halerze, grzywny, marki, funty, dukaty, talary, portugały, tynfy, stanisladory aż do polskiego złotego). 

Wskazujemy źródła współczesnych nazw slangowych: zapożyczenia z gwary przestępczej (hajs), z hebrajskiego i jidysz (mamona), z dawnej polszczyzny i dialektów (dudki/dutki), wreszcie z języka angielskiego (cash). Opiszemy drogi i źródła metafor nominacyjnych. Pieniądze to między innymi: ZŁOTO (złoty), SIŁA (forsa), POJEMNIK (kasa), KOLOR ZIELONY (sałata, siano), JEDZENIE (szmal(ec), sałata), SMAROWANIE (szmal(ec)). Tylko mimochodem wspomnimy o najnowszych zjawiskach – nazwach kryptowalut i potocznej terminologii giełdowej. 

Zajmujemy się także gramatyką, przede wszystkim liczbą i rodzajem. Dlaczego nazwy są często zbiorowe w liczbie pojedynczej albo tez mają tylko liczbę mnogą? Dlaczego nazwy walut są często gramatycznie żywotne, tzn. mają biernik równy dopełniaczowi (grosz, dolar, funt)? Zwrócimy uwagę na tendencję do zdrabniania, która nie oszczędza nawet pieniędzy – pieniążków. 

Jako materiał źródłowy służą słowniki i korpusy historyczne, a także materiał z jedenastu lat plebiscytu na młodzieżowe słowo roku. W analizie znajdą się odniesienia języków sąsiednich, w tym do ukraińskiego (nie tylko do nazwy гривня). 

Referat jest raportem z aktualnych badań i zainteresowań autora, z których powstanie być może obszerniejsza publikacja. 

Słowa kluczowe: nazwy pieniędzy, slang, historia języka, metafora

29. Renata Makarewicz, Uniwersytet Warmińsko‑Mazurski w Olsztynie

Finezja językowa a ramy interpretacyjne w systemie ideacyjnym 

Celem prezentowanych badań jest przedstawienie problemu finezji językowej obecnej w felietonach Daniela Passenta.

Finezję językową rozumiem jako pewną właściwość języka, którą można badać z wykorzystaniem systemowo‑funkcjonalnej analizy dyskursu. Proces wyboru z zasobów danego języka konkretnej leksyki, określonej struktury syntaktycznej, realizowania reguł gatunkowych i ostatecznie osiągania celów pragmatycznych może podlegać badaniu w perspektywie przynależności do określonej wspólnoty interpretacyjnej. Finezja językowa, by być dostrzeżona, potrzebuje przestrzeni interpretacyjnej, która powstaje w wyniku interakcji między nadawcą – tekstem – odbiorcą. 

Współczesne badania językoznawcze coraz częściej koncentrują się nie tylko na strukturze języka, lecz także na sposobach konstruowania znaczeń w dyskursie. Szczególną rolę odgrywa tutaj pojęcie ram interpretacyjnych, które pozwala wyjaśnić, w jaki sposób tekst organizuje proces rozumienia rzeczywistości przez odbiorcę. Rama interpretacyjna obejmuje: sposób definiowania problemu, wskazanie uczestników wydarzeń, relacje przyczynowo‑skutkowe, system wartości, oczekiwane sposoby interpretacji. Wpisują się one w system ideacyjny, czyli pojęcie z zakresu teorii języka, którą rozwijał Michael Halliday w ramach lingwistyki systemowo‑funkcjonalnej. Przyjmuję, że językowy system ideacyjny jest elementem szeroko pojętego systemu kultury (habitus kulturowy).

Prezentowane rozważania ujmują finezję jako właściwość języka o charakterze dynamicznym, historycznie zmiennym i ideologicznie uwikłanym w sposoby konstruowania rzeczywistości. Materiałem badawczym uczyniono felietony Daniela Passenta, które zawierają liczne przykłady analizowanego zjawiska – finezji językowej. 

Słowa kluczowe: finezja językowa, systemy ideacyjne, ramy interpretacyjne, felieton, systemowo‑funkcjonalna analiza dyskursu

30. Bartłomiej Maliszewski, Uniwersytet Marii Curie‑Skłodowskiej w Lublinie

Mówią, że to się przyda – nauczanie mowy zależnej na lekcjach jpjo  

Tematem wystąpienia są sposoby nauczania mowy zależnej na lekcjach języka polskiego jako obcego. Punkt wyjścia stanowi analiza miejsca, jakie mowa zależna zajmuje w programach nauczania, a w dalszej kolejności podlegają omówieniu techniki jej wprowadzania w popularnych podręcznikach: Hurra!!! Po polsku, Polski, krok po kroku, Pan Polski oraz w zbiorach ćwiczeń – ze szczególnym uwzględnieniem Gramatyki z kulturą. Przez osoby. 

Uwzględniane są przy tym typowe błędy popełniane przez wschodnich Słowian (na ogół największych trudności przysparza im formułowanie zdań ze spójnikami żebym, żebyś, żebyśmy, żebyście). W dalszej części referatu przedmiotem uwagi jest łączliwość mowy zależnej z innymi zagadnieniami gramatycznymi: budową zdań oznajmujących, pytających i rozkazujących, krótkimi formami zaimków (mówił mi, powiedział ci), parami aspektowymi (prosił – poprosił), osobowymi formami czasowników oraz ich rekcją, a także trybem warunkowym, którego wprowadzanie pozwala po raz pierwszy zademonstrować cząstki: bym, byś, by i reguły ich użycia.   

Dzięki ćwiczeniom poświęconym utrwalaniu mowy zależnej można też prezentować dość szeroki zasób verba dicendi, zwracać uwagę na różnicę pomiędzy poszczególnymi aktami mowy oraz wykorzystywać bogaty repertuar słownictwa związanego z różnymi sferami życia codziennego, co stanowi okazję do kreowania licznych scen komunikacyjnych. Niemniej – jak wynika z błędów popełnianych przez uczących się – sama mowa zależna nie zawsze jest przedmiotem systematycznych powtórzeń, co stwarza pytanie, w jaki sposób powracać do tego tematu przy kolejnych lekcjach (a jedną z prostych technik utrwalania omawianych struktur składniowych jest ich używanie przy ustalaniu scenariuszy odgrywanych przez studentów scen komunikacyjnych oraz przy dokonywaniu ich krótkich podsumowań). 

Zaprezentowane w referacie sposoby nauczania mowy zależnej służą eliminowaniu często tu popełnianych uchybień składniowych oraz powtarzaniu różnorodnych zagadnień gramatycznych i leksykalnych, dzięki czemu uczący się mogą rozwijać umiejętność budowania zdań złożonych, poszerzać swój zasób  słownictwa i efektywniej (a przy tym swobodniej) relacjonować cudze wypowiedzi.  

Słowa kluczowe: metodyka, gramatyka, mowa zależna, interferencje

31. Wiera Meniok, Państwowy Uniwersytet Pedagogiczny im. Iwana Franki w Drohobyczu

Między pamięcią a solidarnością. O polonistyce jako wspólnocie myślenia o wolności i prawdzie

Pełnoskalowa agresja Rosji przeciwko Ukrainie zmusiła środowiska humanistyczne do ponownego namysłu nad znaczeniem własnej pracy oraz nad miejscem literatury, kultury i edukacji w obliczu wojny. Refleksja ta wyrasta z doświadczenia Drohobycza – miasta Brunona Schulza, które od ponad dwóch dekad pozostaje ważnym miejscem polsko‑ukraińskiego dialogu literackiego i humanistycznego. 

W warunkach wojny szczególnie wyraźnie ujawniło się tutaj znaczenie polonistyki rozumianej nie tylko jako dyscyplina akademicka, lecz także jako przestrzeń spotkania kultur, języków, pamięci i doświadczeń historycznych. Punktem odniesienia stają się doświadczenia pierwszych miesięcy wojny, kiedy to wiele dotychczasowych sposobów mówienia o literaturze okazało się niewystarczających wobec grozy rzeczywistości. Właśnie wtedy szczególnego znaczenia nabrały wspólne lektury, przekłady literackie oraz żywa komunikacja między środowiskami humanistycznymi Ukrainy i Polski. Literatura zaczęła być postrzegana nie tylko jako przedmiot badań, lecz także jako wyraz wsparcia, świadectwa i nadziei. Współczesna literatura ukraińska zyskała w Polsce nowych czytelników, tłumaczy i interpretatorów, a przekład literacki stał się formą solidarności. Równocześnie w ukraińskim środowisku polonistycznym wzrosło zainteresowanie problematyką pamięci, wspólnoty i odpowiedzialności za słowo. Szczególnego znaczenia nabiera w tym kontekście doświadczenie Drohobycza, gdzie od 2004 roku rozwija się Międzynarodowy Festiwal Brunona Schulza, a od 2001 roku realizowany jest projekt Druga Jesień. W czasie wojny inicjatywy te stały się miejscem spotkania polskich i ukraińskich pisarzy, tłumaczy, badaczy oraz artystów, tworzących wspólnotę pamięci i odpowiedzialności. Unikalnym wyrazem tej postawy jest realizowany od 2022 roku cykl „Wiersze w schronach”, kontynuowany podczas kolejnych edycji SchulzFestu. Czytanie i komentowanie poezji w drohobyckich schronach przeciwbombowych to symboliczny akt sprzeciwu wobec niszczycielskiej siły wojny oraz świadectwo ocalającej roli słowa, a zarazem świadectwo trwałości polsko‑ukraińskiej wspólnoty kulturowej. 

Obecnie polonistyka może być rozumiana jako wspólnota myślenia o wolności i prawdzie. Przekracza ona granice państwowe, językowe i instytucjonalne, stając się przestrzenią dialogu i odpowiedzialności za wartości fundamentalne dla kultury europejskiej. Dwieście lat lwowskiej polonistyki to nie tylko historia instytucji, badań i programów nauczania – to przede wszystkim historia ludzi, którzy poprzez język, literaturę i kulturę budowali obszar porozumienia. Dziś, w czasie wojny, sens tej tradycji odsłania się ze szczególną wyrazistością: pamięć przechodzi w solidarność, solidarność w odpowiedzialność, a wspólnota doświadczania odnajduje swój wyraz we wspólnocie myślenia o wolności i prawdzie. Od wielu lat sytuując się na osi polsko‑ukraińskiego dialogu – między pamięcią a solidarnością – Drohobycz jawi się jako miejsce stawania się i uobecniania tej wspólnoty.

Słowa kluczowe: wspólnota pamięci, wspólnota myślenia, miejsce spotkania, doświadczanie wojny, odpowiedzialność.

32. Andrzej Moroz, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

Między teorią a empirią: sztuczna inteligencja jako narzędzie badań składniowych 

Dynamiczny rozwój modeli językowych opartych na sztucznej inteligencji stawia przed współczesnym językoznawstwem nowe wyzwania metodologiczne, ale jednocześnie otwiera nowe możliwości empirycznej weryfikacji teorii lingwistycznych. Należy bowiem zauważyć, że duże modele językowe coraz częściej wykorzystywane są nie tylko jako narzędzia przetwarzania języka naturalnego, lecz także jako instrumenty badań, służące m.in. dostarczaniu obrobionych i zinterpretowanych danych. Celem tego wystąpienia jest więc omówienie możliwości wykorzystania modeli sztucznej inteligencji jako narzędzia badań składniowych oraz ocena ich przydatności w testowaniu formułowanych hipotez. Punktem wyjścia tych obserwacji jest teza, że modele językowe mogą stanowić źródło danych językowych, umożliwiające konfrontowanie przewidywań teorii składni z wynikami uzyskiwanymi w kontrolowanych eksperymentach, co obejmuje ocenę akceptowalności zdań, badanie zależności składniowych czy testowanie zdolności modeli do uogólniania reguł gramatycznych. 

W referacie wskazane zostaną m.in. możliwości integrowania badań modelowych z analizą korpusową, prowadzonych dodatkowo w perspektywie kontrastywnej, dotyczącej języka polskiego i ukraińskiego. Wykorzystana zostanie do tego procedura analizy struktur alternatywnych budowanych na wybranych centrach czasownikowych, realizowana z wykorzystaniem dwóch modeli sztucznej inteligencji – ChatGPT oraz Gemini. Podstawą materiałową z kolei będzie zbiór struktur stanowiący wynik sparametryzowanej ekscerpcji zdań z trzech korpusów tekstów – Narodowego Korpusu Języka Polskiego, Korpusu Współczesnego Języka Polskiego oraz Korpusu Gazety Polskiej Bukowiny. W kontekście opisu kontrastywnego szczególną rolę pełni tu korpus języka polskiego w Ukrainie, stanowiący część zbioru materiałowego „Gazety Polskiej Bukowiny”. Przeprowadzony eksperyment pozwoli bowiem w pierwszym rzędzie zweryfikować sądy dotyczące wybranych struktur składniowych pojawiające się w literaturze przedmiotu oraz opracowaniach normatywnych, a także – po drugie – ocenić stopień zbieżności zachodzącej między empirycznymi ich wystąpieniami w polszczyźnie krajowej i zagranicznej, co stanowi rozwinięcie tez sformułowanych w książce M. Gębki‑Wolak, A. Krawczuk, A. Moroz, Wybrane zagadnienia składniowe współczesnej polszczyzny ogólnej i współczesnego języka polskiego w Ukrainie w świetle badań korpusowych (2026). 

Zaproponowane rozważania stanowią również próbę wykazania, że sztuczna inteligencja nie stanowi alternatywy dla teorii składni, lecz może pełnić funkcję w procesie jej empiryzacji. Najbardziej obiecujące wydaje się bowiem traktowanie wielkich modeli językowych jako jednego z elementów służących – obok danych korpusowych czy procedur eksperymentalnych – szczegółowym badaniom. W takim ujęciu AI jest nie tyle substytutem językoznawstwa teoretycznego, ile narzędziem umożliwiającym rygorystyczne testowanie hipotez dotyczących istotnych kwestii składniowych czy mechanizmów organizacji języka.

Słowa kluczowe: empiryzacja teorii składni, modele językowe AI, procedury badawcze 

33. Lidiia Nepop‑Aidachych, Narodowy Uniwersytet „Akademia Kijowsko‑Mohylańska”

Nazwy kwiaciarni a polski stereotyp kwiatów

W literaturze językoznawczej nazwy sklepów bywają badane w obrębie chrematonimów, bywają też wykluczane z tego typu nazw własnych. Autorzy zaliczający nazwy zakładów handlowych do chrematonimów odnoszą je do chrematonimów użytkowych, mianowicie marketingowych. Ponieważ kwiaciarnie tworzą wizerunek określonej miejscowości, pojawia się opinia, zgodnie z którą ich nazwy są traktowane jako mikrotoponimy.

Ponieważ nazwy kwiaciarni są nazwami zakładów handlowych, nie tylko pełnią funkcję nominacyjną, lecz także służą reklamie (mają charakter marketingowy), a jednocześnie zawierają informacje o cechach stereotypowych kwiatów.        

W związku z tym proponuję połączyć podejście onomastyczne z etnolingwistycznym, uwzględniając specyfikę dyskursu marketingowego. Materiałem do analizy są nazwy polskich kwiaciarni. Badaniem objęto ich budowę, motywację i semantykę.

Wśród nazw kwiaciarni można wyróżnić takie, które są oparte na nazwach własnych, oraz takie, które opierają się na nazwach pospolitych. Te ostatnie należą do różnych grup semantycznych. Ich analiza pozwala na sformułowanie wniosków o tym, jakim czynnościom mogą towarzyszyć kwiaty, do czego służą, w jakich okolicznościach występują, z czym tworzą kolekcje, jakie hiponimy i hiperonimy są notowane, jakie derywaty aktualizują ważne kulturowo znaczenia, jakie określenia kwiatów są prezentowane w nazwach kwiaciarni. Wymienione informacje stanowią fasety definicji kognitywnej kwiatu (w terminologii Jerzego Bartmińskiego).

Cechy stereotypu kwiatu, rekonstruowane na podstawie nazw kwiaciarni, częściowo odpowiadają jego tradycyjnym cechom, częściowo zaś się od nich różnią. Różnice wynikają przede wszystkim z faktu, że nazwy kwiaciarni mają służyć celom marketingowym: przyciągać uwagę, być łatwymi do zapamiętywania i tworzyć efekt nietrywialności. Te cele stanowią motywację do tworzenia nazw kwiaciarni odwołujących się do skojarzeń z wątkami mitologicznymi, literackimi, a także nazw wykorzystujących gry językowe uwypuklające poszczególne cechy kwiatów bądź cechy związane z kwiatami wyłącznie formalnie, a na koniec do tworzenia okazjonalizmów.

Okazjonalizmy odwzorowują indywidualne ujęcie oparte na potocznym rozumieniu kwiatów jako ważnych, ładnych, przyciągających uwagę. Gry słowne odzwierciedlają emocjonalne postrzeganie kwiatów oraz ich znaczenia symboliczne. Translokowane frazeologizmy uwypuklają cechy kwiatów ujmowane jako najważniejsze.

Słowa kluczowe: chrematonim, stereotyp, kwiat, etnolingwistyka

34. Stanisława Niebrzegowska‑Bartmińska, Uniwersytet Marii Curie‑Skłodowskiej w Lublinie

Duma czy wstyd, polskość czy polactwo? Młodzi Polacy o swojej ojczyźnie 

Lingwistyczne badania nad konceptami aksjologicznymi prowadzone są na bazie różnych podstaw źródłowych: danych systemowych, empirycznych lub tekstowych, ewentualnie – co częste – na danych zintegrowanych, a rekonstrukcje mogą przyjmować charakter holistyczny lub separacyjny. W referacie zaprezentowane zostaną dane ankietowe z 2023 roku, pochodzące od lubelskich studentów i dotyczące polskiego konceptu ojczyzny. Odpowiedzi na pytania: Czym według Ciebie jest ojczyzna? i Co świadczy o istocie prawdziwej ojczyzny? skonfrontowane z wypowiedziami Polaków z 1989 roku ujawniają, że o ile w okresie transformacji ustrojowej (po latach funkcjonowania w systemie komunistycznym) myślenie o ojczyźnie było biegunowo rozpięte: od poczucia dumy po uczucie wstydu, to w 2023 roku w ankietach wyraźnie zaznaczyła się świadomość własnej wartości i poczucie dumy.  

Wstyd, który towarzyszył mówieniu o ojczyźnie w 1989 roku, był reakcją na polactwo, czyli na zakorzenione w umysłach postpeerelowskich Polaków cwaniactwo, lenistwo, bierność, niechęć zmianom, przedkładanie interesów własnych nad dobro wspólne. Duma łączyła się natomiast z mitologizowaną ideą polskości – z polską tradycją, historią, kulturą, językiem, z dziedzictwem, które jest świadomym wyborem.  

Ankietowanie przeprowadzone po niemal 35 latach przyniosło zdecydowane przesunięcie ku biegunowi pozytywnemu – studenci o ojczyźnie wypowiadali się z akceptacją dla zbiorowego „ja” i z poczuciem godności. Można też rzec, że w świetle ostatnich ankietowań to właśnie duma i polskość, a nie wstyd i polactwo zogniskowały koncept polskiej ojczyzny. Dominujące w wypowiedziach wartości pozytywne pozwalają mówić o przejściu w mentalności Polaków od kultury przetrwania do kultury rozwoju oraz od ekskluzywnej do inkluzywnej wspólnoty tożsamości i wartości. 

Słowa kluczowe: koncept ojczyzny, ankieta, polskość, polactwo 

35. Marta Nowosad‑Bakalarczyk, Uniwersytet Marii Curie‑Skłodowskiej w Lublinie

Tolerancja we współczesnej polszczyźnie. Analiza sieci relacji systemowych

Pojęcie tolerancji zajmuje ważne miejsce w kanonie wartości współczesnych Polaków, zarazem jednak ze względu na swe płynne granice stanowi przedmiot negocjacji społecznych i sporów światopoglądowych. W referacie ukażę fragment prowadzonych przeze mnie badań, w których zmierzam do rekonstrukcji językowego obrazu tolerancji w polszczyźnie. Jej podstawę stanowią założenia i metodologia lubelskiej szkoły etnolingwistyki kognitywnej (Bartmiński 2006, 2009; Niebrzegowska‑Bartmińska 2020). Wystąpienie ukaże analizę danych systemowych zaczerpniętych z reprezentatywnych źródeł leksykograficznych polszczyzny przełomu XX i XXI wieku, które dają wgląd do utrwalonych form i społecznie usankcjonowanych znaczeń i pozwalają dotrzeć do treści najsilniej ustabilizowanych w lingwokulturze (Bartmiński 1998).  

Obserwacja struktury systemowej badanego konceptu została przeprowadzona z uwzględnieniem trzech typów jego wykładników (płaszczyzn nominacyjnych), odsłaniających odmienne wymiary: statyczny (rzeczownikowy), procesualny (czasownikowy) oraz atrybutywny (przymiotnikowo‑przysłówkowy). Pozwoliła ona zauważyć pęknięcie aksjologiczne przenikające całe pola wyrazowe. W wymiarze statycznym tolerancja jest rozpięta między etycznie „wysokim” poszanowaniem odmienności a „niskim” permisywnym traktowaniem antywartości. Ujęcie procesualne ujawnia z kolei sytuacyjny charakter relacji, w której istotny jest komponent wytrzymałościowy (powiązanie z leksemami znosić, cierpieć) łączący się z powściąganiem reakcji negatywnych przez podmiot tolerujący. Wymiar atrybutywny najpełniej ukazuje napięcie między ludzką wyrozumiałością, spajaną asocjacyjnie z etosem miłosierdzia, a dysfunkcją społeczną. W strukturach syntaktycznych modyfikatory nadmiaru (np. zbyt tolerancyjny) kodyfikują bowiem tolerancyjność jako naganną bierność i paraliż kryteriów moralnych. 

Przeprowadzone analizy prowadzą do wniosku, że w polskim językowym obrazie świata tolerancja jest kategoryzowana jako wartość limitowana. System językowy utrwala obraz podmiotu, który ma określony próg wytrzymałości psychicznej i moralnej. Przekroczenie tej granicy automatycznie zmienia wektor aksjologiczny – przekształca pożądaną cnotę poszanowania w piętnowaną słabość i pobłażliwość wobec zła. 

Słowa kluczowe: tolerancja, językowy obraz świata, lubelska etnolingwistyka kognitywna, leksykografia, aksjologia lingwistyczna

36. Iwona Pałucka‑Czerniak, Uniwersytet Zielonogórski

Ceremoniał w małej wspólnocie komunikatywnej (na materiale statutów cechowych XVI–XVIII wieku) 

Opracowanie dotyczące językowych śladów ceremonialnego użycia języka w społecznościach cechowych wpisuje się w tezę o istnieniu dwóch podstawowych, ale odmiennych względem siebie tendencji: innowacyjności i konwencjonalizacji zachowań językowych. Stanisław Borawski uznaje, że jest to na tyle pojemna idea poznawcza, iż pozwala objąć całościową refleksją dzieje używania języka polskiego oraz stwarza nadzieję na integrację wielu dyscyplin badawczych. Językoznawca w opisie zjawiska skupia się na łączeniu analizy tekstu z odkrywaniem mechanizmów uzgadniania kodów wspólnotowych. Te zaś  są zależne od przekształceń społecznej struktury, organizacji wspólnoty, zmian technologicznych w przekazywaniu informacji oraz uwarunkowań cywilizacyjnych.  

Prezentowana analiza wskazuje zatem sposoby tworzenia, trwania, zmiany i zanikania ceremonialnych zachowań językowych w małych wspólnotach rzemieślniczych XVI–XVIII wieku. Podstawą badawczą stały się statuty i additamenta do statutów zamieszczone w publikacji źródeł prawa –Prawa, przywileje i statuta miasta Krakowa (1507–1795), t. 1, zeszyt 2, zebrane i wydane przez Franciszka Piekosińskiego w 1885 roku. Zawierają one regulacje wyrażone językiem prawnym, które dotyczą wielu aspektów działania konfraterni rzemieślniczych Krakowa. Sankcjonują przyjęty obyczaj i nadają mu charakter znormatywizowany. Szczególnej obserwacji zostaną poddane te zapisy, które regulują zachowania ceremonialne, czyli związane z uroczystymi wydarzeniami w cechach, odbywającymi się w czasie posiedzeń brackich (braci cechowych) i towarzyskich (czeladników).  Najczęściej dotyczą one elekcji władz cechu, sądów i reprezentacji cechowej w wydarzeniach religijnych (obrzędach funeralnych oraz z okazji świąt kościelnych). Zachowania ceremonialne obejmują kody werbalne i niewerbalne, a ich przejawy mają charakter symboliczny. Stwarzanie i podtrzymywanie skonwencjonalizowanych zachowań zapewnia małej wspólnocie poczucie stabilności działania, trwałości prawa, kształtuje tożsamość społeczną jej uczestników. Zachowane dokumenty prawne dobrze ilustrują ścieranie się dwóch tendencji: konwencjonalizacji i innowacji, a zatem przyczyniają się do odkrywania mechanizmów celowego, zbiorowego użycia języka.  

Słowa kluczowe: dzieje używania języka polskiego, cech, prawo, konwencjonalizacja, innowacja 

37. Olena Pelekhata, Karpacki Uniwersytet Narodowy im. Wasyla Stefanyka

Tożsamość językowa i zarządzanie językiem na ukraińsko‑polskim pograniczu kulturowym: problemy i perspektywy badań wśród osób młodszej generacji urodzonych w latach 1991–2008 

Iwano‑Frankiwsk (dawniej Stanisławów) do 1939 roku wchodził w skład Drugiej Rzeczypospolitej. Obecnie w Iwano‑Frankiwsku język polski funkcjonuje jako język mniejszości narodowej. Badanie praktyk językowych tej społeczności pozwala na zidentyfikowanie mechanizmów transformacji ideologii językowych w kontekście zmian społeczno‑kulturowych. 

Сelem niniejszego referatu jest analiza socjolingwistyczna przemian ideologii językowych na przykładzie młodszego pokolenia Polaków mieszkających w Iwano‑Frankiwsku.

Materiałem badawczym są wywiady przeprowadzone w latach 2025–2026 z 17 mieszkańcami miasta urodzonymi w latach 1991–2008. Respondenci  należą do młodszej generacji i deklarują swoje polskie pochodzenie. Są to głównie dzieci przedstawicieli średniej generacji miejscowych Polaków. Do tej grupy zaliczam również osoby polskiego pochodzenia,  które zostały przesiedlone  z innych miejscowości Ukrainy i osiedliły się w Iwano‑Frankiwsku  na stałe. 

Jako główne narzędzie analityczne wykorzystano metodę biografii językowej, która pozwala  przeanalizować proces przyswajania i używania języków w ciągu całego życia danej osoby. Biografia językowa jest postrzegana jako chronologiczna historia praktyk językowych człowieka, obejmująca wszystkie etapy życia (dzieciństwo, młodość, wiek dojrzały, starość) oraz kluczowe wydarzenia, które wpłynęły na zarządzanie językowe w rodzinie.  

Reprezentatywne biografie językowe zostały wybrane na podstawie dwóch kryteriów: 

1. Kryterium geograficzne – zamieszkiwanie w Iwano‑Frankiwsku.
2. Kryterium merytoryczne – wartość wywiadów dla badań nad transformacją ideologii językowych. 

Ideologie językowe w Iwano‑Frankiwsku regulują praktyczne zasady posługiwania się językiem w sferze publicznej. Politycy kształtują obraz „pożądanego społecznie” użycia języka oraz idealnego podziału języków w społeczeństwie (tworzenie i regulowanie tożsamości). 

W socjolingwistyce istotnym pojęciem jest termin heritage language. W naszym rozumieniu językiem odziedziczonym jest język rodzinny — język, który łączy wartości rodzinne i dziedzictwo kulturowe narodu. Na pograniczu zaobserwowano sytuacje, w których przedstawiciele polskiej mniejszości narodowej niekoniecznie posługują się językiem swoich przodków.   

Przedstawiciele młodszej generacji dobrze znają język polski, który został wyuczony w szkołach, natomiast ze swoimi rodzicami, wskutek ich słabej znajomości języka polskiego, komunikują się w języku ukraińskim. 

Transmisja języka polskiego między pokoleniami zanikła. Wśród Polaków w Iwano‑Frankiwsku obserwuje się dążenie do integracji ze społeczeństwem ukraińskim przy jednoczesnym odrodzeniu tożsamości polskiej. 

Słowa kluczowe: ideologie językowe, zarządzanie językiem, pogranicze, język polski

38. Yaroslav Redkva, Czerniowiecki Uniwersytet Narodowy im. Jurija Fedkowycza

Archaika ojkonimów pogranicza ukraińsko‑polskiego z członem etnonimicznym. Aspekt porównawczo‑stratygraficzny, kontaktologiczny i źródłowo‑grafemiczny

Referat poświęcony jest archaicznej warstwie ojkonimii pogranicza ukraińsko‑polskiego, obejmującej nazwy miejscowe, w których strukturze występuje człon etnonimiczny, etnospołeczny lub etnochoronimiczny. Przedmiotem analizy są m.in. formacje z elementami: ruski/Ruthenicalis, polski, wołoski/Walachiensis, Lach-, Tatar-, Uher-/Węgr-, Niem-, Cygan-, Kozak- oraz Prus-. Celem referatu jest wykazanie, że tego typu człony nazewnicze nie powinny być interpretowane jako prosty i bezpośredni zapis składu etnicznego dawnej ludności, lecz jako składniki złożonej pamięci onimicznej: administracyjnej, prawnej, konfesyjnej, osadniczej i kontaktowej. 

Podstawę materiałową stanowią tomy serii Nazwy miejscowe Polski. Historia – pochodzenie – zmiany, Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, słowniki historyczno‑geograficzne ziem polskich w średniowieczu, ukraińskie i polskie rejestry nazw geograficznych – DRGN i PRNG – oraz źródła kartograficzne od XVI do XX wieku, zwłaszcza mapa Miega i mapy Wojskowego Instytutu Geograficznego w skali 1:100 000. Zasadniczym założeniem metodologicznym jest zachowanie źródłowych postaci graficznych zapisów łacińskich, polskich i cyrylickich oraz rozdzielenie poszczególnych przekrojów chronologicznych. Dzięki temu poświadczenia typu opposito villa Ruthenicalis, Ruszkawyesz, Thyrawa Walaska, Tyrawa Walachiensis, Ladzke czy Угриновъ traktowane są nie jako przypadkowe warianty ortograficzne, lecz jako świadectwa odmiennych kodów kancelaryjnych, administracyjnych i językowych. 

W referacie zaproponowano typologię modeli ojkonimicznych z członem etnonimicznym: nazwy przymiotnikowo‑atrybutywne, etnonimy pluralne, formacje patronimiczno‑kolektywne, modele posesywne oraz binarne serie dyferencjalne, np. Kobylnica Ruska – Kobylnica Wołoska, Złomy Ruskie – Złomy Polskie, Królik Wołoski – Królik Polski. Szczególne miejsce zajmuje człon wołoski, który w materiale karpackim często wskazuje nie tyle na etniczność w dzisiejszym rozumieniu, ile na związane z osadą prawo wołoskie, określony typ gospodarki pastersko‑osadniczej oraz status prawny osady. Z kolei człon ruski w polskim materiale ojkonimicznym może oznaczać warstwę rusko‑ukraińską, pamięć konfesyjną, wcześniejszą tradycję administracyjną albo funkcję lokalnego dyferencjatora. 

Wyniki analizy prowadzą do wniosku, że ojkonimy z członem etnonimicznym stanowią ważny składnik historycznej stratygrafii nazewniczej pogranicza. Ich interpretacja wymaga łączenia analizy strukturalno‑słowotwórczej z badaniem chronologii poświadczeń, grafii źródłowej, kontekstu prawno‑osadniczego i funkcji dyferencjalnej. W perspektywie dalszych badań zasadne wydaje się opracowanie elektronicznego korpusu ojkonimów pogranicza, obejmującego nazwę współczesną, formy historyczne, zapis źródłowy, datę poświadczenia, język i pismo zapisu, model strukturalny oraz stopień wiarygodności interpretacyjnej. 

Słowa kluczowe: nazwy miejscowe, pogranicze ukraińsko‑polskie, komponent etnonimiczny, stratygrafia nazw, grafemika źródeł 

39. Nataliia Shcherbii, Karpacki Uniwersytet Narodowy im. Wasyla Stefanyka

Język wobec wojny w Ukrainie: nowe słownictwo polszczyzny po 2022 roku 

Pełnoskalowa agresja Rosji na Ukrainę rozpoczęta 24 lutego 2022 roku stała się jednym z najważniejszych wydarzeń społeczno‑politycznych ostatnich lat, które wywarło istotny wpływ nie tylko na sytuację geopolityczną Europy, lecz także na język. Współczesna polszczyzna, reagując na nowe doświadczenia społeczne i kulturowe, wzbogaciła się o liczne innowacje leksykalne, zmiany semantyczne oraz nowe sposoby wartościowania rzeczywistości. Procesy te są szczególnie widoczne w języku mediów, dyskursie publicznym oraz komunikacji internetowej, które stały się głównymi kanałami rozpowszechniania nowych jednostek leksykalnych. 

Celem referatu jest analiza zmian zachodzących w leksyce języka polskiego pod wpływem wojny w Ukrainie oraz określenie mechanizmów powstawania i funkcjonowania nowego słownictwa. Przedmiotem badań będą neologizmy, neosemantyzmy, zapożyczenia, kalki językowe oraz jednostki o silnym nacechowaniu aksjologicznym, które pojawiły się lub uległy upowszechnieniu po 2022 roku. Szczególna uwaga zostanie poświęcona wyrazom i wyrażeniom takim jak raszyzm, deputinizacja, putinflacja, wojna hybrydowa, pełnoskalówka, rasputicy, dron, Bayraktar czy Shahed, a także zmianom w użyciu nazw geograficznych i etnonimów oraz ewolucji znaczeń leksemów funkcjonujących wcześniej w polszczyźnie, m.in. uchodźca, mobilizacja, onuca, sankcje czy front. 

Analiza zostanie przeprowadzona z wykorzystaniem metod socjolingwistyki i analizy dyskursu. Materiał badawczy obejmuje teksty prasowe, publikacje internetowe, wpisy w mediach społecznościowych oraz oficjalne komunikaty instytucji publicznych. Pozwoli to ukazać dynamikę zmian leksykalnych oraz zależność między wydarzeniami społecznymi a rozwojem zasobu słownikowego współczesnej polszczyzny. Istotnym aspektem badań będzie również funkcja nowych jednostek leksykalnych jako nośników ocen, emocji i postaw wobec wojny oraz ich udział w kształtowaniu współczesnego językowego obrazu świata. 

Przewiduje się, że wyniki badań pozwolą wykazać, iż wojna stała się jednym z najważniejszych czynników stymulujących rozwój współczesnej polszczyzny, prowadząc nie tylko do wzbogacenia jej zasobu leksykalnego, ale również do zmian semantycznych i pragmatycznych. Referat wpisuje się w nurt badań nad językiem w sytuacjach kryzysowych oraz nad zależnością między przemianami społeczno‑historycznymi a ewolucją języka, ukazując współczesną polszczyznę jako system dynamicznie reagujący na doświadczenia zbiorowe. 

Słowa kluczowe: język polski, wojna w Ukrainie, neosemantyzmy, innowacje leksykalne

40. Ostap Slyvynskyi, Ukraiński Uniwersytet Katolicki

Heterotopie wojny: przestrzenie i miejsca w polskiej poezji o agresji rosyjskiej przeciwko Ukrainie 

Od pierwszych dni rosyjskiej inwazji na Ukrainę w 2022 roku wielu polskich autorów okazywało solidarność z narodem ukraińskim, zwłaszcza poprzez poezję. Zdecydowana większość z nich była jednak zmuszona do obserwacji wydarzeń z daleka, za pośrednictwem mediów i sieci społecznościowych. Referat jest próbą spojrzenia na medialny paradoks (nie)obecności widza na miejscu wydarzeń, w różny sposób przedstawiony w polskiej poezji na temat wojny rosyjsko‑ukraińskiej, poprzez koncepcję heterotopii Michela Foucaulta, zwłaszcza jej kluczowego elementu – granicy‑zwierciadła, oddzielającej utopię od heterotopii. Przestrzeń realnej wojny w takim ujęciu można postrzegać właśnie jako heterotopię, czyli przestrzeń „absolutnej odmienności”, „kontr‑miejsce”. Jednak przestrzeń wojny, tworzona w wierszach autorów nieprzebywających fizycznie wewnątrz konfliktu wojennego, lecz obserwujących go poprzez media, jest czymś zgoła innym, hybrydycznym, naznaczonym (nie)obecnością i spokrewnionym właśnie z foucaultowską granicą‑zwierciadłem, pozwalającą widzowi „zobaczyć siebie tam, gdzie mnie nie ma”. Podmiot odbijający się w takim zwierciadle znajduje się jednocześnie w „obu” przestrzeniach i w żadnej z nich, co znajduje swój wyraz w wielu elementach wierszy polskich autorów o wojnie rosyjsko‑ukraińskiej, pisanych „z oddali”. Ograniczone pole widzenia mediów zamiast zbliżenia dodatkowo oddala widza od sceny wydarzeń, pozostawiając uczucie niedosytu, niekompletności obrazu, co w sytuacji obserwowania okrucieństw wojennych może mieć potężny wpływ psychologiczny. Wpływa to także na tożsamość czasoprzestrzenną podmiotu, który może przeżywać stany odrealnienia związane z poczuciem fantazmatycznej obecności „gdzie indziej”. Materiałem badawczym są trzy najbardziej znaczące dotychczas polskie publikacje poetyckie poświęcone wojnie rosyjsko‑ukraińskiej: antologia 24/02/2022. Wiersze, seria poetycka Anety Kamińskiej Pokój z widokiem na wojnę oraz dwa tomiki poetyckie: Hulanki i swawole Tomasza Różyckiego i Ukrainie. Miłosne, wojenne Katarzyny Kuczyńskiej‑Koschany. 

Słowa kluczowe: wojna, heterotopia, poezja, media, granica 

41. Khrystyna Stelmakh, Narodowy Uniwersytet Lwowski im. Iwana Franki

Lwów jako tekst: biograficzne spacery literackie w dydaktyce literatury polskiej

Referat przedstawia biograficzne spacery literackie jako metodę dydaktyczną wykorzystywaną podczas zajęć z historii literatury polskiej prowadzonych w Katedrze Filologii Polskiej Narodowego Uniwersytetu Lwowskiego im. Iwana Franki. Proponowane podejście łączy analizę tekstów literackich z bezpośrednim doświadczeniem przestrzeni miejskiej związanej z życiem i twórczością pisarzy. Miasto staje się nie tylko tłem wydarzeń biograficznych, lecz także ważnym kontekstem interpretacyjnym, pozwalającym odczytywać literaturę poprzez pamięć miejsca, jego topografię oraz historię. 

Punktem wyjścia jest przekonanie, że turystyka literacka może pełnić funkcję skutecznego narzędzia edukacyjnego, angażującego zarówno kompetencje interpretacyjne studentów, jak i ich emocje, wyobraźnię oraz doświadczenie zmysłowe. Przebywanie w autentycznych miejscach związanych z autorami skraca dystans między współczesnym czytelnikiem a tekstem, umożliwiając głębsze zrozumienie kontekstów biograficznych i kulturowych. 

W referacie zostaną omówione dwa przykłady takich praktyk. Pierwszym jest spacer performatywny pt. „Lwowskimi śladami poetów i poetek Młodej Polski”. Trasa obejmowała miejsca związane między innymi z Janem Kasprowiczem, Stanisławem Przybyszewskim, Marylą Wolską, Beatą Obertyńską oraz środowiskiem literackim skupionym wokół willi Wolskich. Poszczególnym przystankom towarzyszyła lektura fragmentów poezji, prozy, wspomnień i korespondencji, wykonywana przez studentów wcielających się w role pisarzy oraz osób z ich najbliższego otoczenia. Dobór tekstów był ściśle powiązany z konkretnymi lokalizacjami, dzięki czemu przestrzeń miejska stawała się integralnym elementem interpretacji. Droga wycieczki prowadziła obok kamienicy przy ul. Drahomanowa (dawniej Mochnackiego), w której mieszkał i zmarł Piotr Chmielowski, kierownik II Katedry Języka i Literatury Polskiej na Uniwersytecie Lwowskim. 

Drugim przykładem jest spacer „Lwowskimi ścieżkami Zbigniewa Herberta”, zorganizowany z okazji setnej rocznicy urodzin poety w ramach Światowego Roku Herberta (2024). Odtworzenie trasy dzieciństwa poety oraz odczytywanie jego utworów w miejscach, do których się odnoszą, pozwoliło uczestnikom doświadczyć szczególnej relacji między tekstem literackim a współczesnym krajobrazem miasta, przy czym obrazy przestrzeni miejskiej współtworzyły odbiór poezji. 

Przedstawione doświadczenia pokazują, że biograficzne spacery literackie stanowią wartościową metodę nauczania historii literatury. Sprzyjają aktywnemu uczestnictwu studentów, rozwijają kompetencje interpretacyjne oraz pogłębiają refleksję nad wielokulturową pamięcią Lwowa, otwierając drogę do odczytywania miasta jako żywego tekstu kultury. 

Słowa kluczowe: dydaktyka literatury polskiej, polskojęzyczna literatura Lwowa, turystyka literacka we Lwowie 

42. Nataliia Sydiachenko, Kijowski Narodowy Uniwersytet Lingwistyczny

Semantyka leksemu poeta w idiolekcie poetyckim Czesława Miłosza

W języku ogólnym poeta znaczy ‘autor utworów literackich pisanych wierszem’, a szerzej określany jest jako ‘osoba o artystycznej wrażliwości, która za pomocą środków poetyckich (metafor, rytmu, rymów) wyraża emocje, idee lub opisuje otaczający ją świat’. W języku artystycznym poszczególnych autorów leksem poeta nieraz wzbogaca się o semantykę indywidualno‑autorską. W idiolekcie poetyckim Czesława Miłosza ten leksem należy do wyrazów kluczowych, o ile jest  frekwencyjny, występuje jako nazwa tekstów, wiąże się z tematyką i ideą  utworów. We wczesnej poezji autor poszerza znaczenie leksemu poprzez autorskie synonimy bohatera lirycznego:  badacz kształtów, myśliciel, uczeń marzenia, podróżny świata, wędrowiec etc. 

Charakterystyczne dla wielu późniejszych wierszy mistrza jest ujęcie poety jako medium siły wyższej, postrzegane w kontekstach typu: „…jakby pieśni i słowa tworzyło / nie moje serce, nie moja krew, / nie moje trwanie, / ale głos niewiadomy, bezosobowy” (Hymn). W wierszu Ars poetica wyraźnie eksplikowane jest nawet znaczenie ‘ten, któremu dyktuje wiersze daimonion’. Taka semantyka  nawiązuje do Antyku, do filozofii Platona. Później autor  metaforycznie nazywa poetów sekretarzami, wynosząc na pierwszy plan w rozumieniu medium funkcję służenia: „Sługą ja tylko jestem niewidzialnej rzeczy, / Która jest dyktowana mnie i kilku innym…” (Sekretarze). O sobie w bezpośredni sposób także się wypowiadał, podkreślając ‘służenie’: „W służbie polskiej poezji żyć postanowiłem” (Toast).   

Rozumienie istoty praktykowanego zajęcia wyraża przy pomocy naświetlenia cech poezji, zwłaszcza: ‘odbicia rzeczywistości i jej utrwalenia’, stosuje w tym celu m.in. oksymoron moment wieczny (Brzegi Lemanu), stąd poeta – to ten, kto ‘uwiecznia rzeczywistość’. Podkreśla inną ważną cechę natury poety – ‘widzieć więcej niż inni’: „Przywilej nam poetom z dawna zapewniony / Idziemy widząc z żalem więcej, niż jest wolno” (Do Alberta Einsteina), używa w takim znaczeniu  synonimów świadek, barometr etc. Poeta nie jest obojętnym utrwalaczem rzeczywistości. „Sztuka ma pocieszać albo być przynajmniej solidarną z ludźmi” – deklaruje w jednym z esejów. Mową poetycką sformułował wysoki „wybawczy cel” pisania: ‘poezja powinna ocalać narody i ludzi’ (Przedmowa). Narrator poetycki Miłosza po wojnie  nawołuje: „Zostawcie poetom chwilę radości, / Bo zginie wasz świat” (W Warszawie). Do końca życia Miłosz był przekonany: „Skoro świadomość różne ma poziomy, / Na niższy spycha mnie, kto śmiercią straszy” (Przeciwko poezji Filipa Larkina). Poeta Miłosza ‘ocala, uzdrawia’ czytelników i samego poetę. Analizowany leksem w idiolekcie poetyckim mistrza znaczy przede wszystkim ‘człowiek powołany’, ten, „kto powołaniu służył swemu” (Poeta). W tekstach wieku dojrzałego postrzegamy w semantyce poetyckiego powołania niuans psalmiczny ‘wdzięczności i czci wobec Boga’: „Do tego byłem wezwany: / Do pochwalania rzeczy, dlatego że są” (Kuźnia). Zatem poeta Miłosza to ‘człowiek powołany’, ‘medium siły wyższej’, ‘ten, kto utrwala rzeczywistość’, ‘kto ocala narody i ludzi’, ‘kto pochwala rzeczy, dlatego że są’. 

Słowa kluczowe: Czesław Miłosz, idiolekt poetycki, znaczenie indywidualno‑autorskie, leksem poeta

43. Michał Szczyszek, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

Obraz Ukrainy, Ukraińców i języka ukraińskiego w polskim dyskursie parlamentarnym i ogólnospołecznym (lata 1918–2026). Analiza wielokorpusowa z wykorzystaniem narzędzi cyfrowych i AI

Przedłożony referat wpisuje się w nowoczesne perspektywy metodologiczne lingwistyki (polonistycznej), łącząc zaawansowane techniki cyfrowe z klasycznymi, uznanymi teoriami semantycznymi i pragmatycznymi. Celem wystąpienia jest wieloaspektowa rekonstrukcja ewolucji językowego, pojęciowego i aksjologicznego obrazu Ukrainy, jej obywateli oraz języka ukraińskiego, ze szczególnym uwzględnieniem dynamiki zmian od lat 20. XX wieku do czasów współczesnych (1918–2026). W celu uchwycenia pełnej specyfiki tego zjawiska, badanie będzie oparte na strategii wielokorpusowej, zestawiającej ponad stuletnią tradycję polskiego parlamentaryzmu z ewolucją języka ogólnopolskiego z okresu od połowy XX wieku do dziś.  

Bazę materiałową analizy stanowić będą zróżnicowane i reprezentatywne zasoby tekstowe: Korpus Dyskursu Parlamentarnego (dokumentujący język debaty polityczno‑prawnej od 1918 roku), Narodowy Korpus Języka Polskiego (NKJP – dokumentujący język polski od połowy XX w.), Korpus Współczesnego Języka Polskiego (KWJP – notujący leksykę polską z okresu 2010–2020) oraz monitorujący polskojęzyczny Internet – korpus Monco.pl. Takie sprofilowanie źródeł pozwala na precyzyjne prześledzenie relacji zachodzących między zinstytucjonalizowanym dyskursem władzy a polszczyzną ogólną i medialną.  

W warstwie metodologicznej referat łączy zaawansowane narzędzia cyfrowe (np. służące do analizy frekwencyjnej, automatycznego modelowania tematycznego oraz detekcji wydźwięku emocjonalnego kolokacji) z pogłębioną interpretacją jakościową. W analizie semantycznej wykorzystane zostaną algorytmy sztucznej inteligencji, które sfunkcjonalizowano do celów rekonstrukcji znaczeń w oparciu o założenia Naturalnego Metajęzyka Semantycznego (NMS) Anny Wierzbickiej. Pozwoli to na precyzyjne zdekonstruowanie elementarnych komponentów pojęciowych składających się na badane leksemy. Rekonstrukcja ta posłuży z kolei do opisu językowego obrazu świata (JOS) – polskiego językowego obrazu Ukrainy, jej obywateli i ich języka według założeń lubelskiej szkoły etnolingwistycznej Jerzego Bartmińskiego, ujawniając utrwalone w strukturach języka stereotypy, sądy wartościujące oraz kulturowe matryce postrzegania sąsiadów.  

Wymiar metodologiczny dopełnia perspektywa pragmalingwistyczna w ujęciu Johna Austina i Johna Searle’a. Za pomocą cyfrowych wskaźników intencji wypowiedzi przeanalizowane zostaną akty mowy generowane w przestrzeni publicznej; w ten sposób zbadana będzie relacja między intencją illokucyjną nadawców a potencjalnym efektem perlokucyjnym (profilowanie dominacji funkcji tekstowych). Szczególna uwaga zostanie poświęcona głębokiej transformacji strategii pragmatycznych i JOS po lutym 2022 roku w obliczu wojny w Ukrainie i związanych z nią wyzwań humanitarno‑społecznych.  

Badanie pokazuje, jak współczesna lingwistyka cyfrowa, wspierana przez AI, może ożywić klasyczne teorie filologiczne, dostarczając obiektywnych, empirycznych argumentów w dyskusji nad dynamiką pogranicza językowo‑kulturowego i polsko‑ukraińskiego transferu dyskursywnego. 

Słowa kluczowe: lingwistyka korpusowa, językowy obraz świata, pragmalingwistyka, sztuczna inteligencja, relacje polsko‑ukraińskie, obraz Ukrainy w polskim dyskursie politycznym i społecznym 

44. Agnieszka Tambor, Uniwersytet Śląski

Między obrazem a słowem. Audiodeskrypcja jako narzędzie glottodydaktyczne

Referat poświęcony będzie możliwościom wykorzystania audiodeskrypcji w nauczaniu języka polskiego jako obcego, ze szczególnym uwzględnieniem rozwijania kompetencji leksykalnej i komunikacyjnej. Punktem wyjścia jest założenie, że skuteczne opanowanie języka wymaga nie tylko znajomości słownictwa podstawowego, lecz także systematycznego poszerzania zasobu leksykalnego o słownictwo specjalistyczne, synonimy oraz środki stylistyczne pozwalające na precyzyjne opisywanie rzeczywistości. 

Audiodeskrypcja, oparta na konieczności szczegółowego i jednocześnie obiektywnego opisu osób, miejsc, przedmiotów i zdarzeń, stwarza naturalne warunki do rozwijania tych umiejętności. Uczący się zmuszeni są do poszukiwania trafnych określeń, synonimów, porównań i metafor, a także do świadomego organizowania wypowiedzi zgodnie z zasadami logiki i spójności tekstu. Proces ten sprzyja zarówno wzbogacaniu słownictwa, jak i doskonaleniu kompetencji gramatycznej oraz umiejętności tworzenia dłuższych form wypowiedzi. 

W wystąpieniu zostaną przedstawione przykłady ćwiczeń realizowanych ze studentami uczącymi się języka polskiego. Obejmują one tworzenie audiodeskrypcji do fragmentów filmów i seriali, a także do dzieł malarskich. Analiza doświadczeń dydaktycznych pokazuje, że zadania tego typu nie tylko angażują studentów i zwiększają ich motywację, lecz również pozwalają łączyć rozwój kompetencji językowych z edukacją kulturową. Szczególnie wartościowe okazuje się wykorzystanie polskiego malarstwa i innych tekstów kultury, dzięki którym audiodeskrypcja staje się narzędziem wspierającym poznawanie polskiego dziedzictwa kulturowego. 

Jednocześnie wykorzystanie tej metody pozwala włączyć w ramy glottodydaktyki zadania stawiane przed edukacją włączającą. Audiodeskrypcja okazuje się bowiem nie tylko skutecznym ćwiczeniem językowym, lecz także sposobem uwrażliwiania studentów na potrzeby osób z niepełnosprawnościami oraz rozwijania kompetencji społecznych. W efekcie metoda ta może stanowić interesujące uzupełnienie tradycyjnych materiałów dydaktycznych, łącząc naukę języka, rozwój kreatywności oraz poznawanie kultury w ramach jednego zadania edukacyjnego. 

Słowa kluczowe: audiodeskrypcja, mówienie, komunikacja, malarstwo, film 

45. Alla Tatarenko, Narodowy Uniwersytet Lwowski im. Iwana Franki

Bruno Schulz jako bohater literacki (na podstawie literatury serbskiej i chorwackiej) 

W literaturze serbskiej i chorwackiej drugiej połowy XX i początku XXI wieku twórczość polskiego pisarza Brunona Schulza (1892–1942) zajmuje szczególne miejsce. Jest ona źródłem inspiracji dla kilku pokoleń literatów, którzy traktują autora Sklepów cynamonowych jako swego rodzaju poetyckiego „ojca” lub ucieleśnienie dramatycznego ducha epoki, stając się jego biografami lub twórcami alternatywnych biografii. W dziełach spadkobierców linii poetyckiej wybitnego polskiego prozaika nierzadko pojawia się postać Brunona Schulza jako bohatera literackiego. Zakres gatunkowy tych utworów jest dość szeroki, ponieważ o Schulcu wspominają w swoich wierszach chorwaccy poeci Damir Šodan i Ivan Šamija oraz serbscy poeci Dragan Bošković i Zoran Đerić, opowiadania poświęcają mu serbscy postmoderniści Jovica Aćin i Mihajlo Pantić, Schulz staje się również głównym bohaterem powieści epistolarnej Bursztyn, miód, jarzębina serbskiego prozaika Mirko Demicia.  

W niniejszym referacie przedstawimy specyfikę prezentacji postaci Brunona Schulza w utworach poetyckich i prozatorskich współczesnych pisarzy serbskich i chorwackich. Zajmiemy się problematyką tych utworów (od skupienia uwagi na dramatycznych momentach jego życia po symboliczne przedstawienie pisarza), a także specyfiką ich poetyki (w szczególności wpływem poetyki autora Sklepów cynamonowych na pisarzy, w których dziełach spotykamy bohatera literackiego Brunona Schulza). Taka analiza pozwoli nie tylko określić miejsce polskiego klasyka we współczesnej literaturze serbskiej i chorwackiej, ale także zastanowić się nad związkiem między poetyką Schulza a strategiami kreacji jego postaci literackiej oraz nad wpływem klimatu duchowego XXI wieku na odwołania do postaci Brunona Schulza w literaturze innych krajów słowiańskich. 

Słowa kluczowe: Bruno Schulz, bohater literacki, poetyka, literatura serbska, literatura chorwacka 

46. Mariia Zelinska, Państwowy Uniwersytet Pedagogiczny im. Iwana Franki w Drohobyczu

Język i tożsamość w przestrzeni pogranicza. Atlantyda Andrzeja Chciuka jako świadectwo wielokulturowego świata

Referat jest poświęcony problematyce wzajemnych relacji między językiem, pamięcią i tożsamością na pograniczu kulturowym i językowym na przykładzie Atlantydy. Opowieści o Wielkim Księstwie Bałaku Andrzeja Chciuka. Przedmiotem analizy jest literacki obraz przedwojennego Drohobycza i Galicji jako przestrzeni współistnienia różnych grup narodowych, etnicznych, językowych i religijnych. Przez wiele lat kultura polska, ukraińska i żydowska koegzystowały na tych terenach. Pozostając w ścisłym kontakcie, kultury te oddziaływały na siebie i przenikały się, tworząc niepowtarzalny koloryt. Celem referatu jest ukazanie, w jaki sposób autor rekonstruuje obraz Drohobycza lat 20. i 30. XX wieku jako przestrzeni wielokulturowej i wielojęzycznej, w której tożsamość jednostki kształtuje się w wyniku kontaktu różnych języków, kultur i tradycji. 

Szczególna uwaga zostanie poświęcona językowi jako jednemu z fundamentalnych czynników determinujących identyfikację jednostki i wspólnoty. Analizie zostanie poddana funkcja bałaku, który autor znał „od wewnątrz” – lokalnej odmiany językowej ukształtowanej w warunkach intensywnego kontaktu różnych języków i kultur. Bałak zostanie przedstawiony nie tylko jako środek komunikacji, lecz także jako nośnik lokalnej pamięci, znak przynależności oraz element budujący poczucie wspólnoty.  

Atlantyda zostanie odczytana jako literacka próba ocalenia świata, który przestał istnieć w wyniku historycznych przemian. Wspomnienia o ludziach, miejscach, obyczajach i języku stają się sposobem rekonstrukcji utraconej rzeczywistości, a zarazem formą zachowania własnej tożsamości. 

Analiza pozwoli wykazać, że tożsamość w przestrzeni pogranicza ma charakter wielowarstwowy i kształtuje się w wyniku kontaktu różnych języków, kultur i tradycji. Atlantyda Andrzeja Chciuka może być zatem postrzegana nie tylko jako zapis osobistych wspomnień autora, lecz także jako świadectwo wielokulturowego świata oraz przykład literatury pamięci, w której język staje się narzędziem ocalania nieistniejącej już wspólnoty.  

Słowa kluczowe: Andrzej Chciuk, Atlantyda, pogranicze, wielokulturowość, tożsamość

47. Piotr Żmigrodzki, Instytut Języka Polskiego PAN

Dwadzieścia lat Wielkiego słownika języka polskiego PAN – skąd przychodzimy, dokąd zmierzamy

Prace nad Wielkim słownikiem języka polskiego PAN rozpoczęły się formalnie 1 stycznia 2006 roku, kiedy to w Instytucie Języka Polskiego PAN zaczął działalność zespół leksykograficzny powołany do tego zadania, później przekształcony w pracownię. Inicjatorem opracowania słownika był Komitet Językoznawstwa PAN, słownik zaś planowano jako wspólne przedsięwzięcie całego środowiska językoznawczego. Miał on w opisie leksykograficznym aplikować najnowsze osiągnięcia językoznawczej myśli teoretycznej drugiej połowy XX wieku, a pod względem materiałowym, a także, oczywiście, koncepcyjnym, zastąpić nieaktualny już 11-tomowy słownik pod redakcją Witolda Doroszewskiego. Pierwsze hasła zaczęły powstawać w 2008 roku, a opublikowano je w roku 2009. Kolejne lata przyniosły stopniowy rozwój koncepcji słownika i warunków technicznych jego realizacji, doprowadziły też jednak do rewizji niektórych pierwotnych założeń, które okazały się zbyt trudne lub nawet niemożliwe do realizacji w ówczesnych warunkach technicznych i finansowych. Mimo rozmaitych trudności słownik przetrwał i niedawno przekroczył 100 tysięcy opracowanych haseł. 

Niniejsze wystąpienie, które można potraktować jako jubileuszowe (choć zespół nie planuje organizacji osobnych obchodów dwudziestolecia), będzie poświęcone następującym zasadniczym kwestiom: 1) przypomnieniu najważniejszych faktów z historii słownika, a także jego pierwotnych teoretycznych założeń oraz zdaniu sprawy ze stopnia ich realizacji w słowniku; 2) próbie określenia wpływu słownika na polskie językoznawstwo pierwszej ćwierci XXI wieku;  3) zarysowania perspektyw dalszego rozwoju słownika (i leksykografii lingwistycznej w ogóle). Niezależnie od determinacji zespołu, aby kontynuować dzieło, rysują się one niepewnie w głównej mierze ze względu na rozwój tzw. sztucznej inteligencji, która w mniemaniu wielu osób jest wystarczającym narzędziem pozyskiwania informacji lingwistycznych potrzebnych użytkownikom.  

Słowa kluczowe: współczesny język polski, leksykografia, słownictwo, historia językoznawstwa